Julii Obsequentis Prodigiorum Liber...per Conradum Lycosthenem Rubeaquensem integrati suae restitutus
Julii Obsequentis Prodigiorum Liber
Edición basilense de 1552 en que el humanista Conrad Wolffhart, que tomó el nombre griego de Lycosthenes, editó la crónica de prodigios de Julio Obsecuente, le añadió treinta y seis ilustraciones xilográficas y reconstruyó de su propia mano, desde otras fuentes históricas, las partes del texto original que no se habían conservado «Vallée y Aubeck — Wonders in the Sky (2010) · p. 44». Su título largo consigna esa operación en la portada misma: «Julii Obsequentis Prodigiorum Liber...per Conradum Lycosthenem Rubeaquensem integrati suae restitutus» «Vallée y Aubeck — Wonders in the Sky (2010) · p. 49». De esta edición, y no del latín de Obsecuente, salen los casos romanos que la fuente única fecha entre 749 y 122 a.C. «Vallée y Aubeck — Wonders in the Sky (2010) · pp. 44, 50».
478 afirmaciones · 1 fuente · 2 atribuciones
Atribución
se consigna, jamás se afirma«Vallée y Aubeck — Wonders in the Sky (2010) · pp. 44, 49»
«Vallée y Aubeck — Wonders in the Sky (2010) · pp. 43, 49»
Cadena de la obra
el testimonio procesado, en esmeraldaAfirmaciones
478 entradas — la voz de la obra, con su pasaje«integritati Hiftoriarum beneficio reflitutus» — el propio impreso declara en su portada la operación editorial: restituido a su integridad por beneficio de las Historias. Es la confirmación de primera mano de lo que la ficha solo tenía por Vallée: el editor no dice transmitir un texto, dice haberlo completado con los historiadores. Lectura restituida de la ſ larga: *integritati Historiarum beneficio restitutus*.
«ROHVLO REGNANTE» — y la portada dice también por dónde empieza: reinando Rómulo. Es decir, seis siglos antes del punto en que, según Vallée, acaba la reconstrucción del editor. *ROHVLO* es corrupción de OCR por *ROMVLO*.
«quos Deorum internuncios interpretes^ uocabat» — de la exposición preliminar sobre los augures: se los llamaba intermediarios e intérpretes de los dioses. El *^* es basura de OCR.
«In monte Albano lapidibus pluit, quod cu credi uixpoffet» — la fórmula canónica del prodigio romano: en el monte Albano llovió piedras, cosa que apenas podía creerse. Lectura restituida: *…quod cum credi vix posset*.
«duo angues pro lapfi : ipicae cruentae a metentibus uifae» — dos serpientes deslizándose y espigas ensangrentadas vistas por los segadores: el registro escueto, sin interpretación, que caracteriza al género. Lectura restituida: *duo angues prolapsi; spicae cruentae a metentibus visae*.
«Lupus urbem intrauit» — cuatro palabras y un prodigio entero: un lobo entró en la ciudad.
«Sibyllini monuerunt,cauendum 1'^ ab excerno hofte, & ciuium feditioni» — la respuesta ritual: los libros sibilinos advirtieron que había que guardarse del enemigo externo y de la sedición de los ciudadanos. Lectura restituida: *…cavendum ab externo hoste, et civium seditione*.
«Ex Sibyllinis fupplicatum, cum fexmenlibus non pluiflet» — y la expiación por sequía: se suplicó según los libros sibilinos, no habiendo llovido en seis meses. Lectura restituida: *Ex Sibyllinis supplicatum, cum sex mensibus non pluisset*.
«cuius tantum extabat Fragmentum , nunc demum Hifioriaru beneficio, gritatiJua refiitutuS. Polydori Vergili]Vrbinatis de Prodigas libri XII.» — la portada del volumen declara dos cosas de una vez: que del libro de Obsecuente solo quedaba un fragmento, ahora restituido por beneficio de las Historias, y que se imprime junto con los libros de prodigios de Polidoro Virgilio de Urbino. El volumen es, entonces, dos obras encuadernadas juntas, y la segunda no es de Obsecuente ni de Lycosthenes. Lectura restituida de la s larga: *cuius tantum extabat fragmentum, nunc demum Historiarum beneficio integritati suae restitutus. Polydori Vergilii Urbinatis de Prodigiis libri*; la cifra del número de libros la da el OCR como XII y no se restituye aquí.
«Illorum munus erat, ex auib.uaticinia obferuare , Deorum monita contemplari, de prodigfjs, fomnrjs, oraculis, portentis , extisq; non tantum diuinitus reuelata refpofa dare» — Lycosthenes, en el prefacio dedicatorio que abre el volumen, describe el oficio de los augures romanos: observar los vaticinios por las aves, contemplar las advertencias de los dioses y dar respuestas divinamente reveladas sobre prodigios, sueños, oráculos, portentos y entrañas. Lectura restituida: *Illorum munus erat, ex avibus vaticinia observare, Deorum monita contemplari, de prodigiis, somniis, oraculis, portentis, extisque non tantum divinitus revelata responsa dare*.
«Ideoq* fi la pidibuspluifiet, nouendiali femper iacro expiatu eft,autoreLiuio» — el mismo prefacio consigna la regla de expiación y su autoridad: si había llovido piedras, siempre se expiaba con sacrificio novendial, siendo Livio la fuente. Lectura restituida: *Ideoque si lapidibus pluisset, novendiali semper sacro expiatum est, autore Livio*.
«Fuit fane magna htec conruncta caecitate religio» — y el juicio con que Lycosthenes cierra su exposición del culto romano: fue grande esta religión, unida a ceguera. Lectura restituida: *Fuit sane magna haec coniuncta caecitate religio*.
«Ctecitas uero,quod cum ueri Si omnipotentis Dei cognitio nem nullam habuerint, eiufdem tamen confilia,iathanat( quem eo tempore lub Apollinisjdeat, aliorum cp deorum ipe cie colebant) refponfis explorare» — Lycosthenes explica en qué consiste esa ceguera: no teniendo conocimiento alguno del Dios verdadero y omnipotente, los romanos buscaban sus designios en las respuestas del adversario, a quien entonces rendían culto bajo la figura de Apolo y de los demás dioses. Es la clave con que el editor cristiano de 1552 encuadra el material pagano que publica. Lectura restituida: *Caecitas vero, quod cum veri et omnipotentis Dei cognitionem nullam habuerint, eiusdem tamen consilia, Satanae (quem eo tempore sub Apollinis idea, aliorumque deorum specie colebant) responsis explorare*; la forma que el OCR da como iathanat se lee *Satanae*.
«Apparuerat e* liim hominum memoria infinita 51 horrenda prodigia,quibus Deus iuftus uin* dex irafuam mundo minatus efl» — la tesis del prefacio sobre para qué existen los prodigios: en la memoria de los hombres aparecieron prodigios infinitos y horrendos con los que Dios, justo vengador, amenazó al mundo con su ira. Lectura restituida: *Apparuerant enim hominum memoria infinita et horrenda prodigia, quibus Deus iustus vindex iram suam mundo minatus est*.
«Erunt figna in iole,Iuna 8C ftellis, in ter* tis erit anxietas gentium, perdefperatio nem» — y Lycosthenes lo ancla en Lucas 21, citado en su prefacio: habrá señales en el sol, la luna y las estrellas, y en la tierra angustia de las naciones por desesperación. Lectura restituida: *Erunt signa in sole, luna et stellis, in terris erit anxietas gentium prae desperationem*.
«cum nue tres , nunc quatuor eclipfes in unum an nu inciderunt,& fteiise crinita; , lapad^f ardentes,faces de ccelo decidentes,ac a* lia coeleftia prodigia non defuerint» — sobre esa base el editor suma prodigios de su propio tiempo al expediente antiguo: tres y hasta cuatro eclipses caídos en un mismo año, estrellas de cabellera, lámparas ardientes y antorchas que bajan del cielo. Lectura restituida: *cum nunc tres, nunc quatuor eclipses in unum annum inciderunt, et stellae crinitae, lampades ardentes, faces de caelo decidentes, ac alia caelestia prodigia non defuerint*.
«que etiamfi naturaliter a Pfiilofophis fieri di cantur, habent tamen fuas etiam fuper* naturales caufas, quibus agitdux natu* rae Deus,refragantibus nofiris rationi» — y con ellos sostiene la doctrina que concilia física y providencia: aunque los filósofos digan que tales fenómenos ocurren naturalmente, tienen también sus causas sobrenaturales, con las que actúa Dios, guía de la naturaleza, resistiéndose nuestras razones. Lectura restituida: *quae etiamsi naturaliter a philosophis fieri dicantur, habent tamen suas etiam supernaturales causas, quibus agit dux naturae Deus, refragantibus nostris rationibus*.
«Vefuuium montem,qui noua eruptione, quaeAnno a natiuitate Chrifti h, D. xxxviii, fada,in loco plano magnum terrae hiatum aperuit» — entre esos prodigios contemporáneos consigna la erupción del Vesubio del año 1538 desde la natividad de Cristo, que abrió en terreno llano una gran sima; la fecha va en cómputo cristiano y no consular. Lectura restituida: *Vesuvium montem, qui nova eruptione, quae anno a nativitate Christi M.D.XXXVIII facta, in loco plano magnum terrae hiatum aperuit*.
«Omitto aliahorreda pro digia,miracula atq;porteta,quae elapfis ia aliquot annis in diuerfis regionibus, Si in Germania praeiertitn» — y señala que omite otros prodigios, milagros y portentos vistos en los años recientes en diversas regiones y sobre todo en Alemania. Lectura restituida: *Omitto alia horrenda prodigia, miracula atque portenta, quae elapsis iam aliquot annis in diversis regionibus, et in Germania praesertim*.
«ut gentilium prodigia cum his qug noftro tempore diuinitus eduntur,conferrentur» — la razón declarada de publicar ahora el libro de Obsecuente: que los prodigios de los gentiles se comparen con los que en nuestro tiempo se producen por obra divina. La comparación, y no la anticuaria, es el propósito que el editor pone por escrito. Lectura restituida: *ut gentilium prodigia cum his quae nostro tempore divinitus eduntur, conferrentur*.
«Reftitui autem libellum quantu fieri po tuit , Titi Liutf , Dionyfij Halicarnafiei, Orofq,Eutropii,atq3 aliorum quorunda probatifsimorum autorum auxilio , ita ut nihil plane deefle uideatur» — Lycosthenes declara con qué fuentes restituyó el libro: Tito Livio, Dionisio de Halicarnaso, Orosio, Eutropio y algunos otros autores muy aprobados, de modo que nada pareciera faltar. Es la fórmula de la portada convertida en método, y nombra a los historiadores uno por uno. Lectura restituida: *Restitui autem libellum quantum fieri potuit, Titi Livii, Dionysii Halicarnassei, Orosii, Eutropii, atque aliorum quorundam probatissimorum autorum auxilio, ita ut nihil plane deesse videatur*.
«adtj ciens quinquaginta priorib. capitibus,ea qua: ab Vrbe condita ufcp adL.Scipionis cn C. Laelio confulatum,ha<3enus defideratafunt.unde &C ea ipfa capita(quemad modum omnia qua: in fequentibus mea induftriaadiedtafunt) afterifco * notare placuit» — y declara además el alcance y la marca: añadió a los cincuenta primeros capítulos lo que hasta entonces faltaba desde la fundación de la Ciudad hasta el consulado de L. Escipión con C. Lelio, y consigna que decidió señalar con asterisco esos capítulos y todo lo que su industria añadió en los siguientes. El impreso sí anuncia, entonces, una convención para distinguir lo restituido; qué pasajes la llevan no lo resuelve esta capa de texto. Lectura restituida: *adiiciens quinquaginta prioribus capitibus, ea quae ab Urbe condita usque ad L. Scipionis cum C. Laelio consulatum, hactenus desiderata sunt, unde et ea ipsa capita (quemadmodum omnia quae in sequentibus mea industria adiecta sunt) asterisco notare placuit*.
«Annos etiam ab Vrbe condita maioribus literis in margine lignare uolui,utin promptu e fiet, quo tempore» — del aparato cronológico que el editor añade da cuenta él mismo: quiso señalar en el margen, con letras mayores, los años desde la fundación de la Ciudad, para que estuviera a la mano en qué tiempo cae cada capítulo. Lectura restituida: *Annos etiam ab Urbe condita maioribus literis in margine signare volui, ut in promptu esset, quo tempore*.
«Quod fi prasterea annos ante Chridifaluatoris aduentum fci re deledtat , in eodem margine cifris ( ut uocant ) minoribus a me adnotatos inteliiges.» — y la segunda escala del mismo margen: los años anteriores al advenimiento de Cristo Salvador, anotados por él en cifras menores. Las dos numeraciones marginales las adjudica el editor a su propia mano, no al texto que edita. Lectura restituida: *Quod si praeterea annos ante Christi Salvatoris adventum scire delectat, in eodem margine cifris (ut vocant) minoribus a me adnotatos intelliges*.
«ut prodigiorum Cbronicon,quod a condito mundo udp ad nodra tepora coicripfi, maturius abfolua» — en la misma dedicatoria anuncia otra empresa distinta de ésta: un Chronicon de prodigios que ha compuesto desde la fundación del mundo hasta nuestros tiempos y que espera concluir antes. El impreso de 1552 nombra así, desde dentro, la obra que Lycosthenes publicaría por separado. Lectura restituida: *ut prodigiorum Chronicon, quod a condito mundo usque ad nostra tempora conscripsi, maturius absolvam*.
«Bafileae, pridie Idus Marti}:An no a Chridi feluatoris gratiofb ad. uentu, m.d, lii» — la data con que cierra la dedicatoria: Basilea, la víspera de los Idus de marzo del año 1552 desde el advenimiento gracioso de Cristo Salvador. Lectura restituida: *Basileae, pridie Idus Martii, anno a Christi Salvatoris gratioso adventu M.D.LII*.
«INDEX R.EGVM, CONSV 1V ac tribunorum Romanorum.fub quib.harc pro digia uifa funt» — el volumen antepone al texto un índice de reyes, cónsules y tribunos romanos bajo los cuales se vieron estos prodigios: aparato de consulta del editor, no del autor editado. Lectura restituida: *Index regum, consulum ac tribunorum Romanorum, sub quibus haec prodigia visa sunt*.
«non fecundum praenomina ( quae ut corrupta funt, i< tafepenumero etiam multis funt communia» — y el editor advierte por qué ordena ese índice por el nombre y no por el prenombre: los prenombres están corrompidos y además son comunes a muchos. Es el propio impreso consignando que la onomástica que transmite viene dañada, que es justo lo que la regla 10 obliga a no dar por bueno. Lectura restituida: *non secundum praenomina (quae ut corrupta sunt, ita saepenumero etiam multis sunt communia)*.
«Cotmanni Gandaui Car* men Sapphicum» — el volumen lleva además verso liminar: un carmen sáfico firmado por un poeta de Gante cuyo nombre de pila el OCR destruye del todo, dejando legible solo el apellido y el gentilicio. La grafía va tal cual y el nombre queda sin cotejar contra el facsímil.
«Quod prius, magna hic mutilus libellus Varte,nunc totus poterit per ora Dottamultorumuolitare comptus. Te duce fcriptori» — el poema celebra justamente la operación editorial: este librito, antes mutilado en gran parte, podrá ahora volar entero por las bocas de muchos, siendo tú el guía del escritor. Es un testimonio contemporáneo de la restitución, distinto de la portada y del prefacio. Lectura restituida: *Quod prius magna hic mutilus libellus parte, nunc totus poterit per ora doctam multorum volitare comptus, te duce, scriptori*.
«LIBER AD LECTORES, per eundem» — y el mismo poeta pone al libro mismo a hablar: la pieza siguiente se titula el libro a los lectores, por el mismo autor. La restitución se dramatiza en prosopopeya, no solo se declara.
«turis inops, mutilimq; iacens in puluere corpus. Ah, dolui quoties hac mea fitamifer» — el libro habla en primera persona de su estado anterior: cuerpo desvalido y mutilado, yaciendo en el polvo. Lectura restituida: *inops, mutilumque iacens in pulvere corpus. Ah, dolui quoties haec mea fata, miser*.
«Vificera quod tacito fenfim pereuntia morfiu. Blattafrequens,tindi afifiociata,necet» — y adjudica el daño a la polilla: las entrañas que perecen poco a poco por mordisco callado, que la polilla frecuente, asociada a la carcoma, mata. Lectura restituida: *viscera quod tacito sensim pereuntia morsu blatta frequens, tineae associata, necet*.
«Donec inopina mater, Medicinafialutis, Auguftm rofeo tinria rubore caput» — hasta que llega la restauradora, nombrada como madre inesperada, Medicina de la salud, con la cabeza teñida de rubor rosado. La figura sustituye al editor y su nombre no aparece en el poema. Lectura restituida: *donec inopina mater, Medicina salutis, augustum roseo tincta rubore caput*.
«Vix eaficpaucis mihifiunt audita,folutum Quicquid erat diris morfibus,ecce coit» — y el desenlace: apenas oídas esas pocas palabras, cuanto estaba deshecho por las mordeduras crueles, he aquí que se junta. Lectura restituida: *vix ea sic paucis mihi sunt audita, solutum quicquid erat diris morsibus, ecce coit*.
«guttsefanguinis eccelo Ante mt>* magna omniu admiratione ceciderunt» — el primer prodigio de la crónica, reinando Rómulo: gotas de sangre cayeron del cielo con admiración de todos. En medio del verbatim se cuela la nota marginal de cómputo, que el OCR incrusta en la columna de texto y que corresponde al aparato cronológico que el editor declaró en su dedicatoria. Lectura restituida del cuerpo: *guttae sanguinis e caelo magna omnium admiratione ceciderunt*; lo intercalado se lee *ante Christum*.
«Vox ex fummi cacuminis luco audita eft, quae monebat, ut patrio rim facra Albani facerent» — el registro de una voz oracular sin interpretación añadida: se oyó una voz desde el bosque de la cumbre más alta, que advertía que los albanos hicieran los sacrificios según el rito patrio. Lectura restituida: *Vox ex summi cacuminis luco audita est, quae monebat ut patrio ritu sacra Albani facerent*.
«Tanaquil augurioru perita, eo pro digio regnum ei portendi intellexit» — la lectura del prodigio se adjudica a Tanaquil, perita en augurios, que entendió que por ese prodigio se le presagiaba el reino. La crónica nombra a la intérprete y no discute su arte. Lectura restituida: *Tanaquil augurorum perita, eo prodigio regnum ei portendi intellexit*.
«Nam pofteaquam futuri atdifictj fundamenta aperiret , caput hominis integra facie» — el prodigio de los cimientos: al abrirse los cimientos del futuro edificio apareció una cabeza humana con el rostro entero. Lectura restituida: *nam posteaquam futuri aedificii fundamenta aperiret, caput hominis integra facie*.
«Cuius prodigi) gra tia arufpices interrogati,reiponderunt, hunc locum non impert) tantumRoma nijfed totius etiam mundi caput fore» — y la respuesta oficial que la crónica consigna: consultados los arúspices por causa de ese prodigio, respondieron que aquel lugar sería cabeza no solo del imperio romano sino también del mundo entero. Lectura restituida: *Cuius prodigii gratia haruspices interrogati responderunt hunc locum non imperii tantum Romani, sed totius etiam mundi caput fore*.
«Anguis enim ex columna lignea elapius, non tantum terrorem fugamqj in regia fecit» — otro registro escueto: una serpiente deslizada de una columna de madera causó no solo terror sino fuga en el palacio real. Lectura restituida: *Anguis enim ex columna lignea elapsus, non tantum terrorem fugamque in regia fecit*.
«aquilae etiam quatregiat incumbebant, nidum fecerunt, in quo pulli fabito uulturuincurlu diferptifunt» — y el de las águilas: las águilas hicieron nido, y los polluelos fueron despedazados por una acometida repentina de buitres. Lectura restituida: *aquilae etiam nidum fecerunt, in quo pulli subito vulturum incursu discerpti sunt*.
«Terum coelum ardere uifitm , &£ bos* iocuta» — la fórmula mínima con que la crónica encadena portentos: se vio arder el cielo, y un buey habló. Lectura restituida: *caelum ardere visum, et bos locuta*.
«ccelum iterum ardere uifum,ctrf rei priore anno fides non fuerat data» — y una nota de credulidad que la propia crónica consigna: se vio arder el cielo otra vez, cosa a la que el año anterior no se le había dado crédito. El impreso registra así el desacuerdo de los contemporáneos con el prodigio, sin resolverlo. Lectura restituida: *caelum iterum ardere visum, cui rei priore anno fides non fuerat data*.
«Vpi in Capitolio uifi, qui a cani' ccxcvr bus fugati funt.cuius prodigi) cau* 455fa totum Capitolium eft luftratum» — el par prodigio-remedio en su forma más nítida: se vieron lobos en el Capitolio, puestos en fuga por los perros, y por causa de ese prodigio se lustró el Capitolio entero. Las cifras que interrumpen la frase son el año marginal que el OCR arrastra a la columna de texto. Lectura restituida del cuerpo: *Lupi in Capitolio visi, qui a canibus fugati sunt; cuius prodigii causa totum Capitolium est lustratum*.
«Acus in Albano nemorefine ullis cceleftibus aquis,caufeue alia,que» — el prodigio del lago Albano se registra por lo que le falta: creció sin lluvias del cielo ni otra causa. La frase se corta aquí porque sigue en la plana siguiente. Lectura restituida: *Lacus in Albano nemore sine ullis caelestibus aquis causave alia, quae*.
«Cum autem ab oraculo fcifcitaretur,quid ea res portenderetr're> fponfumeft, ut aquam eius lacus emiffam per agros diffunderent» — y la consulta que sigue: preguntado el oráculo qué presagiaba aquello, se respondió que derramaran por los campos el agua salida de ese lago. El oráculo no explica el signo, prescribe una obra hidráulica. Lectura restituida: *Cum autem ab oraculo sciscitaretur quid ea res portenderet, responsum est ut aquam eius lacus emissam per agros diffunderent*.
«Visne Romam ire luno f poftea, quam capite annuiflet, fe libeter ituram» — el prodigio de la estatua de Juno en Veyes: preguntada si quería ir a Roma, asintió con la cabeza y respondió que iría de buen grado. El impreso deja en pie las dos explicaciones que había dado antes, el soplo divino y la broma de un joven, sin escoger. Lectura restituida: *Visne Romam ire, Iuno? Postea quam capite annuisset, se libenter ituram*.
«Deoru mo nitu,Marci Curtii ftrenui demum equis tis animofo facinore liberati funt. Po - fteaquam enim fe pro falute patrie in fpe cum armatus praecipitaflet, peftis itaum pofi: multorum funera fedata eft» — y su remedio: por advertencia de los dioses, el pueblo quedó libre por el hecho animoso de Marco Curcio, que se arrojó armado a la sima por la salvación de la patria, tras lo cual la peste cesó. El impreso encadena prodigio, advertencia divina y sacrificio humano voluntario sin comentario. Lectura restituida: *Deorum monitu, Marci Curtii strenui demum equitis animoso facinore liberati sunt. Posteaquam enim se pro salute patriae in specum armatus praecipitasset, pestis ita, multorum funera, sedata est*.
«qui non tatum fedetn (ernei captam tenuit , fed quotiefcum$ certamen initum eft, leuans fefe alis , os oculosqj hoftis roftro 8t unguibus appetijt, donec territum prodigio Gallft, ac oculis fimul et mente turbatu Valerius obtruncafiet» — el cuervo que se posó en el casco de Valerio contra el galo desafiante: no solo mantuvo el sitio tomado sino que en cada acometida se alzaba sobre las alas y atacaba con pico y uñas el rostro y los ojos del enemigo, hasta que Valerio degolló al galo aterrado por el prodigio. La crónica adjudica la victoria al ave, no al soldado. Lectura restituida: *qui non tantum sedem semel captam tenuit, sed quotiescumque certamen initum est, levans sese alis, os oculosque hostis rostro et unguibus appetiit, donec territum prodigio Gallum, ac oculis simul et mente turbatum, Valerius obtruncasset*.
«lapidibus enim pluit, 8£ nox interdiu uifa eft intendi» — en la dedicación del templo de Juno Moneta: llovió piedras y se vio extenderse la noche en pleno día. Lectura restituida: *lapidibus enim pluit, et nox interdiu visa est intendi*.
«Erra de coslo pluit , SC in exercitu Appij» — otro de los prodigios de materia caída: llovió tierra del cielo, y en el ejército de Apio; la frase continúa en la plana siguiente con los alcanzados por rayos. Lectura restituida: *Terra de caelo pluit, et in exercitu Appii*.
«deiecium Iouis in Capitolio lignum, xvhi. cuius caput per arufpicesinuentum eft» — el rayo derribó la estatua de madera de Júpiter en el Capitolio, y la cabeza fue hallada por los arúspices. La cifra intercalada es el año marginal. Lectura restituida del cuerpo: *deiectum Iovis in Capitolio lignum, cuius caput per haruspices inventum est*.
«Iupi tres ante lucem in* grefsi urbe,(emeium cadauer intuleruntr fparfum qj membratim in foro,ip fi ftrepi tu hominum exterriti, reliquerunt» — los lobos que entraron en la ciudad antes del amanecer llevando un cadáver medio comido, lo esparcieron miembro a miembro en el foro y lo abandonaron espantados por el ruido de la gente. Lectura restituida: *Lupi tres ante lucem ingressi urbem, semesum cadaver intulerunt, sparsumque membratim in foro, ipsi strepitu hominum exterriti reliquerunt*.
«apud agrum Calenum repente flamma, fciflb hiatu terrg eructa,tribus diebus et tribus noctibus exatftuans, quinq; agri iugera;exhauftro penitus fucco huberta* tis , in cinerem extorruit» — en el campo Caleno una llama brotó de una hendidura de la tierra y ardió tres días y tres noches, calcinando cinco yugadas hasta agotarles el jugo de la fertilidad. La crónica mide el prodigio en superficie y en días, sin interpretarlo. Lectura restituida: *apud agrum Calenum repente flamma, scisso hiatu terrae eructa, tribus diebus et tribus noctibus exaestuans, quinque agri iugera, exhausto penitus succo ubertatis, in cinerem extorruit*.
«repente cumborrendo fragore ter ra ita contrejnuit,ut ftupore miraculi truncjj pauefacium agmen hebefeeret» — el temblor en formación de batalla contra los picentes: la tierra tembló de repente con horrendo fragor, de modo que la columna, pasmada por el milagro, se quedó embotada. Lectura restituida: *repente cum horrendo fragore terra ita contremuit, ut stupore miraculi truncum pavefactumque agmen hebesceret*.
«Ira,& lac de ccelo manare uifum eft.na r %f'"' &C plurimis locis fcaturiens e fontibus eruor fluxit, &C de nubibus guttatim in fpeciem pluuiae lacie derniffb,diri terra imbres irr/gauerunt» — la pareja de prodigios líquidos: se vio manar sangre de la tierra y leche del cielo, con sangre brotando de las fuentes en muchos lugares y leche que caía gota a gota de las nubes como lluvia. Lectura restituida: *sanguis e terra et lac de caelo manare visum est, nam et plurimis locis scaturiens e fontibus cruor fluxit, et de nubibus guttatim in speciem pluviae lacte demisso, dirae terram imbres irrigaverunt*.
«Omae columna ante Iouis aedem, tri turbinis eft decufla,cum aureo fi gno» — y la columna delante del templo de Júpiter, derribada por un torbellino con su figura de oro; la respuesta de los arúspices sigue inmediatamente en el impreso. Lectura restituida: *Romae columna ante Iovis aedem turbinis vi est decussa, cum aureo signo*.
«fimo collapfa eft,quam terre uoraginem nemo neqj terra: comectu,neq; ulla qua uis alia materia explerepotmt» — la sima del foro romano: la tierra se desplomó en un abismo que nadie pudo colmar ni con acarreo de tierra ni con ninguna otra materia. Lectura restituida: *imo collapsa est, quam terrae voraginem nemo neque terrae congestu neque ulla quavis alia materia explere potuit*.
«angues duo exoceuL to prolapfi,repente hoftte,quam immo lauerat.adefo iocinore,in eafde latebras fe retulerut» — el prodigio del sacrificio de Sempronio Graco: dos serpientes se deslizaron de un escondrijo, royeron el hígado de la víctima recién inmolada y se volvieron a los mismos escondites. Lectura restituida: *angues duo ex occulto prolapsi, repente hostiae quam immolaverat adeso iocinore, in easdem latebras se retulerunt*.
«tia quoqj caeia uichma, diligentius^ at feruatis extis , necgallapfus ferpentuar> ceri, neque fuga impediri potuit» — y la repetición controlada: muerta una tercera víctima y guardadas las entrañas con más cuidado, no se pudo impedir ni la aparición de las serpientes ni su fuga. El impreso consigna un intento deliberado de reproducir el prodigio bajo vigilancia. Lectura restituida: *tertia quoque caesa victima, diligentiusque asservatis extis, nec anguium lapsus arceri neque fuga impediri potuit*.
«quamuis Arufpices adfalutem imperatoris pertinere dixiflent, Gracchus tame uitare non potuit , quin Flaur) Lucani hoipitis fui infidtjs fedudus , inermis a Pcenorum militibus occideretur» — y el desenlace, que la crónica pone justo al lado de la lectura: aunque los arúspices dijeron que el signo tocaba a la salud del general, Graco no pudo evitar caer en la emboscada de su huésped lucano Flavio y morir desarmado a manos de soldados cartagineses. El impreso deja convivir el pronóstico y su resultado sin conciliarlos. Lectura restituida: *quamvis haruspices ad salutem imperatoris pertinere dixissent, Gracchus tamen vitare non potuit quin Flavii Lucani hospitis sui insidiis seductus, inermis a Poenorum militibus occideretur*.
«Reate faxum ingens uolitare ui fum: fol rubere fblito magis , fanguineo que colore fimilis apparuir» — en Reate se vio volar una piedra enorme, y el sol apareció más rojo de lo acostumbrado, semejante a color de sangre. Es uno de los prodigios celestes que el género registra sin causa ni interpretación. Lectura restituida: *Reate saxum ingens volitare visum; sol rubere solito magis, sanguineoque colore similis apparuit*.
«fulmine ida , decuffaq} ad Victorias qug in aede fixg erat, hacfit,neque indeprocidit» — la Victoria del templo de la Concordia, alcanzada por el rayo y derribada, quedó prendida de las Victorias fijadas en el templo y no cayó de allí. El detalle de que no llegara al suelo es el prodigio. Lectura restituida: *fulmine icta decussaque, ad Victorias quae in aede fixae erant haesit, neque inde procidit*.
«Tar racingin mari haud,pcul portu, angues mirat magnitudinis , lafciuientiu pifciu more exultarunt» — en el mar de Terracina, no lejos del puerto, serpientes de tamaño admirable saltaron a la manera de peces retozones. Lectura restituida: *Tarracinae in mari haud procul portu, angues mirae magnitudinis, lascivientium piscium more exultarunt*.
«Tarquintjs porcus cu ore humano genitus.in agro Capenate, adlucum Feroniae, quatuor Ogna fangul ne multo diem ac notfte fudarunt» — en Tarquinia nació un cerdo con boca humana, y en el campo Capenate, junto al bosque de Feronia, cuatro estatuas sudaron mucha sangre un día y una noche. Lectura restituida: *Tarquiniis porcus cum ore humano genitus; in agro Capenate ad lucum Feroniae quatuor signa sanguine multo diem ac noctem sudarunt*.
«Romae intra cellam adis Fortis Fortunae de capite fignu, quod in corona erat,in manus ipontefua prol apfum» — en la celda del templo de Fors Fortuna la figura que estaba en la corona cayó de la cabeza a las manos por su propia voluntad. El impreso adjudica iniciativa a la estatua. Lectura restituida: *Romae intra cellam aedis Fortis Fortunae de capite signum, quod in corona erat, in manus sponte sua prolapsum*.
«Sinueffe natus infans, ambiguo inter marem ac fceminam fexu.Lacfte plu tt.puercuelephati capite natus» — la serie de nacimientos anómalos y lluvias: en Sinuesa nació un infante de sexo ambiguo entre varón y hembra, llovió leche y nació un niño con cabeza de elefante. Lectura restituida: *Sinuessae natus infans ambiguo inter marem ac feminam sexu; lacte pluit; puer cum elephanti capite natus*.
«mures in aede Iouis auru role runt» — y el prodigio de los ratones que royeron el oro en el templo de Júpiter. Lectura restituida: *mures in aede Iovis aurum rosere*.
«Mures Anttf coronam auream arroferuru» — la misma señal repetida en Antio, donde los ratones royeron una corona de oro. La repetición del motivo, en años distintos, forma parte de lo que la crónica considera digno de registro. Lectura restituida: *Mures Antii coronam auream arroserunt*.
«Capuse lupus nocte portam ingrelTus , rugiiem laniauit» — en Capua un lobo entró de noche por la puerta y destrozó a un centinela. Lectura restituida: *Capuae lupus nocte portam ingressus, vigilem laniavit*.
«Albae duofoles uifi. Fregellis nocturno tepore lux oborta, bos in agro Romano locutus» — la terna canónica de portentos: en Alba se vieron dos soles, en Fregelas surgió luz en tiempo nocturno y un buey habló en el campo romano. Lectura restituida: *Albae duo soles visi; Fregellis nocturno tempore lux oborta; bos in agro Romano locutus*.
«terrae Italiae bellum intuliffet, pelli Italia polle , fi Idata mater ex Pefsfnunte Romamadueheretur» — la respuesta que la crónica adjudica a los libros sibilinos tras las repetidas lluvias de piedras: que el enemigo extranjero que había traído la guerra a Italia podría ser expulsado si la Madre Idea era traída desde Pesinunte a Roma. Es el caso en que el prodigio desemboca en una importación de culto. Lectura restituida: *terrae Italiae bellum intulisset, pelli Italia posse, si Idaea mater ex Pessinunte Romam adveheretur*.
«Anagniae fparfi primum ignes in coelo, deinde fas ardens in ccelo uifa» — en Anagnia se vieron primero fuegos esparcidos en el cielo y después una antorcha ardiendo en el cielo. Lectura restituida: *Anagniae sparsi primum ignes in caelo, deinde fax ardens in caelo visa*.
«Vmis folis orbis minui uifus, lapi* dibus pluit . inVeliterno agro terra ingentib. cauemis confedit,arboresqj in profundum hauftae» — en Cumas se vio menguar el disco del sol y llovió piedras, y en el campo veliterno la tierra se hundió en cavernas enormes con los árboles tragados a lo profundo. Lectura restituida: *Cumis solis orbis minui visus, lapidibus pluit; in Veliterno agro terra ingentibus cavernis consedit, arboresque in profundum haustae*.
«aues ad copitum Anagninu iniuco Dianse nidos in arborib.reliquetur» — en el mismo tramo, las aves abandonaron sus nidos en los árboles del bosque de Diana junto a la encrucijada de Anagnia. Lectura restituida: *aves ad compitum Anagninum in luco Dianae nidos in arboribus reliquerunt*.
«in prima hoftia quae ante foculum decidit , iecur fine capite inuentum efkproxima, iocinoris duplex caput habuit» — la consulta de Marcelo antes de su campaña, en dos víctimas: en la primera el hígado apareció sin cabeza y en la siguiente con doble cabeza. La respuesta del arúspice sigue en la misma plana, donde objeta las dos por igual, la trunca y la demasiado favorable. Lectura restituida: *in prima hostia quae ante foculum decidit, iecur sine capite inventum est; proxima iocinoris duplex caput habuit*.
«Ita monitus MarceI Ius,ne quid temere niteretur, infequenti node ipeculandi gratia cum paucis in-C i gret» — y lo que la crónica pone a continuación: advertido así Marcelo de no emprender nada temerariamente, salió esa misma noche a explorar con unos pocos, y la frase se corta en el reclamo de plana para continuar con su muerte atravesado por una lanza. El impreso encadena advertencia, desobediencia y muerte sin sacar la moraleja. Lectura restituida: *Ita monitus Marcellus, ne quid temere niteretur, insequenti nocte speculandi gratia cum paucis ingressus*.
«id quod nunquam antea acciderat , ut duo Confules fine memorando prglio interfecli,uelut orbamRempub, reiiquerint» — y el comentario con que la crónica cierra ese año: cosa que nunca antes había ocurrido, que dos cónsules murieran sin una batalla memorable, dejando la república como huérfana. Es una de las pocas veces en que el texto valora el hecho en vez de solo registrarlo. Lectura restituida: *id quod nunquam antea acciderat, ut duo consules sine memorando proelio interfecti velut orbam rempublicam reliquerint*.
«ianguinis gutts uifs funt , terrai aliquoties pluit,caput Vulcani a*rfit» — en el foro, el comicio y el Capitolio se vieron gotas de sangre, llovió tierra varias veces y ardió la cabeza de Vulcano. Lectura restituida: *sanguinis guttae visae sunt, terra aliquoties pluit, caput Vulcani arsit*.
«hi fine oculis 8£nafo nari. in Piceno infans abfc£ manibus ac pedibus natus» — y en la misma serie los nacimientos defectuosos: en Arímino niños libres nacidos sin ojos ni nariz, y en el Piceno un infante sin manos ni pies. Lectura restituida: *ii sine oculis et naso nati; in Piceno infans absque manibus ac pedibus natus*.
«In Gallia Lu cius Valerius FlaCcus prdconful, circa Mediolanum,cum Gallis;Infubribus &£ Boijs, qui Dorulaco duce ad concitandos Infubres Padum trahfgrefsi erant,fi gnis collatis depugnauit» — junto a los prodigios, la crónica intercala la campaña: en la Galia el procónsul Lucio Valerio Flaco combatió en batalla formal cerca de Milán contra galos, ínsubres y boyos que habían cruzado el Po al mando de Dorulaco. El impreso alterna el registro portentoso con el militar en el mismo párrafo, sin marcar la costura. Lectura restituida: *In Gallia Lucius Valerius Flaccus proconsul, circa Mediolanum, cum Gallis, Insubribus et Boiis, qui Dorulaco duce ad concitandos Insubres Padum transgressi erant, signis collatis depugnavit*.
«Aximi 8i grauifsimi terrxmotus d l xi, fuerunt,8£ aque ingentes.unde et jsi, Tyberis loca urbis plana inundauit» — hubo terremotos máximos y gravísimos y aguas enormes, por lo cual el Tíber inundó las partes llanas de la ciudad. Las cifras intercaladas son el margen cronológico. Lectura restituida del cuerpo: *Maximi et gravissimi terraemotus fuerunt, et aquae ingentes, unde et Tyberis loca urbis plana inundavit*.
«in Martis atde confedit: quascum cura collecta, 8C igni cremata eft» — la multitud de avispas que se posó en el templo de Marte en Capua fue recogida con cuidado y quemada al fuego. La respuesta ritual es la eliminación material del prodigio. Lectura restituida: *in Martis aede consedit, quae cum cura collecta et igni cremata est*.
«Morum pro digiorum caufa nouendiale facrum factum ,6c urbs luftrata eft» — y la fórmula con que se cierra la serie: por causa de esos prodigios se hizo sacrificio novendial y se lustró la ciudad. Lectura restituida: *quorum prodigiorum causa novendiale sacrum factum, et urbs lustrata est*.
«bos locutus,Ro ma tibi caue» — y el prodigio del buey que habla, aquí con su frase: Roma, guárdate. Es de las pocas veces en que la crónica transcribe lo dicho por el portento en vez de solo consignar que habló. Lectura restituida: *bos locutus: Roma, tibi cave*.
«faxumingensfiue imbribus , fiue terrae rnotu,!euiore quam alioqui fentiretur, labefactatu, in uicum iugariu ex Capitolio pro cidit» — y una piedra enorme, removida ya por las lluvias, ya por un temblor más leve de lo que se hubiera sentido, cayó del Capitolio al vico Yugario. La crónica ofrece dos causas naturales alternativas y no escoge. Lectura restituida: *saxum ingens sive imbribus, sive terrae motu leviore quam alioqui sentiretur labefactatum, in vicum Iugarium ex Capitolio procidit*.
«quos Arufpices uinos coburi,cinereqs eorum inTyberim derjciiuflerunt» — de los dos bueyes domados que subieron por la escalera hasta el tejado, los arúspices mandaron que se los quemara vivos y sus cenizas se arrojaran al Tíber. La prescripción, no el signo, es lo que la crónica conserva con más detalle. Lectura restituida: *quos haruspices vivos comburi, cineresque eorum in Tyberim deiici iusserunt*.
«Vulturni fn oftio flominis,duas naues fulmine u Ctx coflagrarunt» — en la desembocadura del Volturno dos naves alcanzadas por el rayo ardieron. Lectura restituida: *Vulturni in ostio fluminis duae naves fulmine ictae conflagrarunt*.
«Eorum prodigiorum cauia ieiunium Cereri eft inftitutu, item nouendialeiacrum, Siinunu diem fup> plica tio facSa» — y por causa de esos prodigios se instituyó un ayuno a Ceres, además del rito novendial y una súplica de un día. El repertorio de expiaciones que la crónica documenta es fijo y se aplica por gravedad. Lectura restituida: *eorum prodigiorum causa ieiunium Cereri est institutum, item novendiale sacrum, et in unum diem supplicatio facta*.
«L. SCIPIONE, C. LAELIO, , Cpj?. ss-I Vnonfs Lucinas templum fulminei» — el encabezado del capítulo 55 lleva el consulado de L. Escipión y C. Lelio, que es el mismo consulado que la dedicatoria nombró como término de lo que el editor suplió; el impreso no dice aquí nada de eso, solo fecha el capítulo y sigue con el templo de Juno Lucina alcanzado por el rayo. Lectura restituida: *L. Scipione, C. Laelio, coss. Iunonis Lucinae templum fulmine ictum*.
«Vce,inter horam tertiam , & quar186. I ^ tam,tenebra: orta» — tinieblas surgidas de día, entre la hora tercera y la cuarta; las cifras intercaladas son el margen cronológico. Lectura restituida del cuerpo: *Luce, inter horam tertiam et quartam, tenebrae ortae*.
«In Vmbria iemimas duodecim ferme annorum natus, aruipicum cp uflu necatus» — en Umbría nació un hermafrodita de unos doce años, muerto por orden de los arúspices. La crónica registra la ejecución como parte del procedimiento expiatorio y no la comenta. Lectura restituida: *In Umbria semimas duodecim ferme annorum natus, haruspicumque iussu necatus*.
«N Sicilia Vulcani infula faxoia, defer dlxvtita,que externis crateribus flammas et9 frudtabat, magna hominum admiratio. ne nata eft» — en Sicilia nació con gran admiración de los hombres una isla rocosa y desierta de Vulcano, que eructaba llamas por cráteres exteriores. Lectura restituida del cuerpo: *In Sicilia Vulcani insula saxosa, deserta, quae externis crateribus flammas eructabat, magna hominum admiratione nata est*.
«malus in Circo inflabilis ia flgnum Pollentia: procidit,atq? id deiedt:qua religione moti patres,8C die uaum adtjciendum ludorum celebritati. SiTigna duo pro uno reponenda, nouumcp auratum faciendum cenfuerunt» — en los juegos, un mástil inestable del Circo cayó sobre la estatua de Potencia y la derribó; movidos por ese escrúpulo religioso, los padres decretaron añadir un día a los juegos, reponer dos estatuas en lugar de una y hacer una nueva dorada. El impreso conserva el acuerdo administrativo completo con que se responde al signo. Lectura restituida: *malus in Circo instabilis in signum Pollentiae procidit atque id deiecit; qua religione moti patres, et diem unum adiiciendum ludorum celebritati, et signa duo pro uno reponenda, novumque auratum faciendum censuerunt*.
«Lanuut]’ fimulachrulunonis Sofpkx lachrymaiut» — en Lanuvio la imagen de Juno Sóspita lloró. Lectura restituida: *Lanuvii simulacrum Iunonis Sospitae lacrimavit*.
«In ledrifternio Iouis terremotu deorum capita fe conuerterunt» — en el lectisternio de Júpiter, por un terremoto, las cabezas de los dioses se volvieron. La crónica nombra la causa física y aun así lo cuenta entre los prodigios. Lectura restituida: *In lectisternio Iovis terraemotu deorum capita se converterunt*.
«anguis quadrupes uifus» — tres palabras para un portento zoológico: se vio una serpiente cuadrúpeda. Lectura restituida: *anguis quadrupes visus*.
«uacca arnea Syracufis ab agrefti tauro inita,ac femine afperia» — en Siracusa una vaca de bronce fue montada por un toro montés y rociada de simiente. Lectura restituida: *vacca aenea Syracusis ab agresti tauro inita, ac semine aspersa*.
«Vm immolaflent uitftimas confitles , iecur extabuit» — habiendo inmolado los cónsules las víctimas, el hígado se consumió. La desaparición de la víscera, y no su forma, es aquí el signo. Lectura restituida: *Cum immolassent victimas consules, iecur extabuit*.
«Arcus interdiu fereno ccelo fu per aedem Saturni in foro Romano in^ tentus, tres Gmul foles effuiferunt. faces eadem nocte plures per ccelulapfefunt» — de día, con cielo sereno, se tendió un arco sobre el templo de Saturno en el foro romano, brillaron tres soles a la vez, y esa misma noche varias antorchas se deslizaron por el cielo. Es la concentración de fenómenos luminosos más densa del libro. Lectura restituida: *Arcus interdiu sereno caelo super aedem Saturni in foro Romano intentus; tres simul soles effulserunt; faces eadem nocte plures per caelum lapsae sunt*.
«Anutirj clafsis magng fpecies in coe dlXXXJ !o ui&» — en Lanuvio se vio en el cielo la apariencia de una gran flota; la cifra intercalada es el margen. Lectura restituida del cuerpo: *Lanuvii classis magnae species in caelo visa*.
«in Gallico agro, qua induceretur aratrum,fub exiftetibus gle bis piices emerferunt» — en el campo gálico, por donde pasaba el arado, salieron peces de debajo de los terrones levantados. Lectura restituida: *in Gallico agro, qua induceretur aratrum, sub existentibus glebis pisces emerserunt*.
«libri fatales mfpecti,& flipplicatio prodigrjs expiandis fadla» — y el procedimiento que esos prodigios desatan: se inspeccionaron los libros fatales y se hizo súplica para expiarlos. El impreso nombra aquí libros fatales donde en otros pasajes dice sibilinos. Lectura restituida: *libri fatales inspecti, et supplicatio prodigiis expiandis facta*.
«Cumis in arce Apollo triduum ac tres nodes integras lachrymauit» — en la ciudadela de Cumas, Apolo lloró tres días y tres noches enteras. Lectura restituida: *Cumis in arce Apollo triduum ac tres noctes integras lacrimavit*.
«Fregillis in domo L. Atrei , hafta quam filio militi emerat, interdiu plus horas duas arfitrita tam en , ut nihil eius ambu* reret ignis» — en Fregelas, en casa de L. Atreo, la lanza que había comprado para su hijo soldado ardió de día más de dos horas de modo que el fuego no consumió nada de ella. El prodigio está en lo que el fuego no hace. Lectura restituida: *Fregellis in domo L. Atrei hasta, quam filio militi emerat, interdiu plus horas duas arsit, ita tamen ut nihil eius ambureret ignis*.
«Ad locum Libitine inftatua eque ftri aenea , ex ore 8i pede aqua manauit diu» — en el lugar de Libitina, de una estatua ecuestre de bronce manó agua largo rato por la boca y por el pie. Lectura restituida: *ad locum Libitinae in statua equestri aenea, ex ore et pede aqua manavit diu*.
«miluus uolas, muftelam raptam de cella Iouis,in me* dio coieflli patrum mifit» — un milano en vuelo dejó caer en medio de la asamblea de los padres una comadreja arrebatada de la celda de Júpiter, mientras el senado sesionaba en el Capitolio. Lectura restituida: *milvus volans mustelam raptam de cella Iovis in medio consessu patrum misit*.
«In aede Penatium ualuae no cftefua fpote adaper tx,SC lupi Exquiljjs, SC in colle Quirinali meridie apparuerum,exaguariq? fuerunt , Vrbe luftrata, nihil trifte accidit» — las puertas del templo de los Penates se abrieron de noche por sí solas, aparecieron lobos al mediodía en el Esquilino y en el Quirinal, y una vez lustrada la ciudad no ocurrió nada triste. Es de los pocos lugares donde la crónica declara el resultado de la expiación. Lectura restituida: *In aede Penatium valvae nocte sua sponte adapertae, et lupi Esquiliis et in colle Quirinali meridie apparuerunt, exagitatique fuerunt; urbe lustrata nihil triste accidit*.
«Formi)s duo foles interdiu ui'G, cce iurftarfxc . Conci] homo ex fpeculo acie orta combuftus» — en Formias se vieron dos soles de día y ardió el cielo, y un hombre se quemó por un haz de rayos nacido de un espejo. La crónica pone el accidente óptico en la misma lista que los prodigios. Lectura restituida: *Formiis duo soles interdiu visi, caelum arsit; Concae homo ex speculo acie orta combustus*.
«In Cephalenia turba in coelo cantare uifa» — en Cefalenia se vio una multitud cantar en el cielo. Lectura restituida: *In Cephalenia turba in caelo cantare visa*.
«In templuVicXorig cygnus tnlaplus,per manus capientium effugit» — un cisne se coló en el templo de la Victoria y escapó de las manos de quienes lo atrapaban. Lectura restituida: *in templum Victoriae cygnus illapsus, per manus capientium effugit*.
«Vrbinisui in Campo columna anteaedem louis decufla,cu figno aurato.Cumcp arufpicesreipodifient, ma> giftratuum,& facerdotum interitum fore, omnes magiftratus fe protinus abdicauerunt» — la columna del Campo con su figura dorada, derribada por un torbellino delante del templo de Júpiter; y como los arúspices respondieran que habría muerte de magistrados y sacerdotes, todos los magistrados se abdicaron en el acto. La crónica registra una dimisión colectiva como consecuencia directa de una consulta. Lectura restituida: *turbinis vi in Campo columna ante aedem Iovis decussa, cum signo aurato; cumque haruspices respondissent magistratuum et sacerdotum interitum fore, omnes magistratus se protinus abdicaverunt*.
«quod Roma: multis locis fpecies togaru uifze , adpropinqua» — y en muchos lugares de Roma se vieron apariencias de togas que burlaban los ojos de quienes se acercaban; la palabra se corta en el reclamo de plana. Es un prodigio de aparición que la crónica describe por su efecto óptico. Lectura restituida: *quod Romae multis locis species togarum visae, appropinquantium oculos eludebant*.
«bus altera laurus, exmedtjs ignibus in^ utolata eli» — en el incendio que alcanzó la Regia, de dos laureles uno quedó intacto en medio del fuego. El prodigio es la excepción dentro del desastre. Lectura restituida: *ex duabus altera laurus ex mediis ignibus inviolata est*.
«taduo difcolores cir^ culi folem cinxerunt, rubente alter, alterca flida linea. Stella arflt per dies trigintadu» — en Lanuvio dos círculos de distinto color ciñeron el sol, uno con línea roja y otro con línea blanca, y una estrella ardió por treinta y dos días. La crónica cuenta los días del fenómeno. Lectura restituida: *duo discolores circuli solem cinxerunt, rubente alter, altera candida linea; stella arsit per dies triginta duos*.
«deccmuiri pronunciauerunt,fe in ueniffe in Sibyllinis,quoties bellum Gal lis illaturi edent,(acrincari in eorum fini bus oportere» — los decenviros declararon haber hallado en los libros sibilinos que cuantas veces se fuera a llevar la guerra a los galos, convenía sacrificar en los territorios de éstos. El impreso adjudica a los libros una regla de política militar, no un pronóstico. Lectura restituida: *decemviri pronuntiaverunt se invenisse in Sibyllinis, quoties bellum Gallis illaturi essent, sacrificari in eorum finibus oportere*.
«drogynus natus,prfcepto aruipicum in mare dep ostatus» — nació un andrógino y, por precepto de los arúspices, fue arrojado al mar. La crónica registra la eliminación ritual del recién nacido con la misma sequedad con que registra una lluvia de piedras. Lectura restituida: *androgynus natus, praecepto haruspicum in mare deportatus*.
«Raenefte,8£ in Cephalenia ligna de DcxiUf. coelo cecidiffeuila» — en Preneste y en Cefalenia se vieron caer maderos del cielo; la cifra intercalada es el margen cronológico. Lectura restituida del cuerpo: *Praeneste et in Cephalenia signa de caelo cecidisse visa*.
«VmLanuutj aiifpicarentiir,pulli e DCXVII. cauea in iyluam Laurentinam euo ur. larunt,neq; inuenri funt» — al tomar los auspicios en Lanuvio, los pollos sagrados volaron de la jaula al bosque Laurentino y no fueron hallados. La desaparición del instrumento adivinatorio es ella misma el signo. Lectura restituida del cuerpo: *cum Lanuvii auspicarentur, pulli e cavea in silvam Laurentinam evolarunt, neque inventi sunt*.
«uox improuifo audita,Mane Mancine» — al embarcarse Hostilio Mancino rumbo a Numancia se oyó de improviso una voz: Quédate, Mancino. La crónica transcribe la advertencia y en el mismo párrafo cuenta que el cónsul fue vencido y entregado a los numantinos. Lectura restituida: *vox improviso audita: Mane, Mancine*.
«Puer ex ancilla quatuor pedibus,maiybus,oculis , auribus,& duplici obfeeeno natus» — nació de una esclava un niño con cuatro pies, manos, ojos, orejas y doble sexo. Lectura restituida: *puer ex ancilla quatuor pedibus, manibus, oculis, auribus, et duplici obsceno natus*.
«puerarufpicu iuflu crematus ,ctniscg eius in mare deie Cius» — y el mismo tramo consigna a un niño quemado por orden de los arúspices y su ceniza arrojada al mar. Es la segunda variante del mismo procedimiento que en otras entradas se ejecuta por agua. Lectura restituida: *puer haruspicum iussu crematus, cinisque eius in mare deiectus*.
«Bubonis uox primum in Capitolio, dein circa urbe audita.Que auis.premio polito ab-aucupe.ca pta, cobuftacp, cinis eius ii%ryberim'diiperfus» — la voz del búho se oyó primero en el Capitolio y luego por la ciudad; puesto un premio, un cazador de aves lo capturó, fue quemada y su ceniza esparcida en el Tíber. La crónica documenta el precio ofrecido y el destino de las cenizas. Lectura restituida: *bubonis vox primum in Capitolio, dein circa urbem audita; quae avis, praemio posito, ab aucupe capta combustaque, cinis eius in Tyberim dispersus*.
«N Amiterno folnoclu uifus , eiuscg DCXX. lux aliquandiu fuit uila» — en Amiterno se vio el sol de noche, y su luz duró algún tiempo. Lectura restituida del cuerpo: *In Amiterno sol noctu visus, eiusque lux aliquandiu fuit visa*.
«Proditum eft memoriae,Tiberium Grac chu, quo die pertjqtrifha neglexifle omi na,cum domi,&l in Capitolio facriftcan* ti dira portenderentur» — y la crónica pasa aquí a comentar: se ha transmitido a la memoria que Tiberio Graco, el día en que murió, despreció los presagios funestos, aunque al sacrificar en casa y en el Capitolio se le anunciaran cosas terribles. Es una de las escasas glosas explicativas del propio texto, y adjudica la muerte a la omisión del rito. Lectura restituida: *Proditum est memoriae, Tiberium Gracchum, quo die periit, tristia neglexisse omina, cum domi et in Capitolio sacrificanti dira portenderentur*.
«In tede lunonis Reginae claufls per biduum ualuis,infantis uox audita» — en el templo de Juno Reina, cerradas las puertas por dos días, se oyó voz de infante. Lectura restituida: *in aede Iunonis Reginae clausis per biduum valvis, infantis vox audita*.
«In agro Ferentino An* drogynus natus,& in flumen deiectus. Virgines ter nouenae canentes, urbem» — en el campo Ferentino nació un andrógino y fue arrojado al río, y veintisiete doncellas cantando lustraron la ciudad; el verbo queda en la plana siguiente. La eliminación del nacido y el canto expiatorio van en la misma frase. Lectura restituida: *In agro Ferentino androgynus natus, et in flumen deiectus. Virgines ter novenae canentes urbem lustraverunt*.
«Apol linis fimufachrum lachrymauitper qua. triduum.Vates portederunt, Graeciae fo. re exitium,unde deductum eflet» — la imagen de Apolo lloró durante cuatro días, y los vates predijeron que habría ruina para Grecia, de donde había sido traída. El impreso nombra a los vates como los intérpretes y consigna su pronóstico. Lectura restituida: *Apollinis simulacrum lacrimavit per quatriduum; vates portenderunt Graeciae fore exitium, unde deductum esset*.
«hi rundines in tabernaculo nidum fecerat: quo prodigio negletfio,prelium commi iit,a:» — a Antioquio, que peleaba con enorme ejército, unas golondrinas le habían hecho nido en la tienda; despreciado ese prodigio trabó combate y fue muerto por los partos. Es el mismo esquema que el de Graco: prodigio desatendido y desenlace. Lectura restituida: *hirundines in tabernaculo nidum fecerant; quo prodigio neglecto, proelium commisit, et a Parthis occisus est*.
«angues duo nigri in cella Mineruat ailap fijduilem eadem portenderunt» — dos serpientes negras deslizadas en la celda de Minerva presagiaron la misma discordia civil. Lectura restituida: *angues duo nigri in cella Minervae allapsi, civilem eandem portenderunt*.
«Quod prodigium arufpicum reiponio,(editionem,quae poft tem pora patuit,portendit» — y de los peces envenenados de Lípari la crónica cierra con la lectura oficial: aquel prodigio, según la respuesta de los arúspices, presagió la sedición que después se manifestó. Lectura restituida: *Quod prodigium haruspicum responso seditionem, quae post tempora patuit, portendit*.
«N arboribus fruges natae iimt . Oleo D CXX dC lacte in Veiente pluxt» — nacieron mieses en los árboles y en el territorio veyense llovió aceite y leche; la cifra intercalada es el margen. Lectura restituida del cuerpo: *In arboribus fruges natae sunt; oleo et lacte in Veiente pluit*.
«Atone confale immolante exta ta- d CXx buerunt,caput iocineris inuentum xvr. non eft. Lacte pluit .Terra cum mugitu tremuit . Examen apum inforo cofedit. Sacrificium ex Sibyllinis» — al inmolar el cónsul Catón, las entrañas se consumieron y no se halló la cabeza del hígado; llovió leche, la tierra tembló con mugido, un enjambre de abejas se posó en el foro y se hizo sacrificio conforme a los libros sibilinos. Las cifras intercaladas son el margen cronológico. Lectura restituida del cuerpo: *Catone consule immolante exta tabuerunt, caput iocineris inventum non est; lacte pluit; terra cum mugitu tremuit; examen apum in foro consedit; sacrificium ex Sibyllinis*.
«in agro Stellati filia eius uirgo,equo infidens,fulmine lda,exanima tacj},ueftimento deducto,in inguinibus exerta lingua per inferiores locos, utignis ad os emicuerit» — la hija virgen de un caballero romano, montada a caballo, fue muerta por el rayo en el campo Estelate, y quedó con la ropa levantada, la lengua salida por las partes inferiores y el fuego saltándole hasta la boca. Es la descripción anatómica más detallada del libro. Lectura restituida: *in agro Stellati filia eius virgo, equo insidens, fulmine icta exanimataque, vestimento deducto, in inguinibus exerta lingua per inferiores locos, ut ignis ad os emicuerit*.
«miam uirginib . SC equeitri ordini porte di , quia equi ornamenta difperfa erant» — y la lectura oficial de ese rayo: se respondió que presagiaba infamia para las vírgenes y para el orden ecuestre, porque los arreos del caballo habían quedado esparcidos. El nombre del prodigio se corta en el reclamo de plana. Lectura restituida: *responsum infamiam virginibus et equestri ordini portendi, quia equi ornamenta dispersa erant*.
«Tres uno tempore uirgines Veftales no bilifiim^jCum aliquot equitibus Roma nisjincefti poenas iubierunt» — y lo que la crónica pone a continuación como cumplimiento: tres vestales nobilísimas sufrieron a la vez la pena por incesto junto con algunos caballeros romanos. El impreso encadena el presagio y el proceso sin decir que uno explique al otro. Lectura restituida: *tres uno tempore virgines Vestales nobilissimae, cum aliquot equitibus Romanis, incesti poenas subierunt*.
«Miternicum ex ancilla puer naice retur,Aue dixit» — en Amiterno, al nacer de una esclava, un niño dijo salve. Es la segunda vez que la crónica transcribe la palabra del portento en vez de resumirla. Lectura restituida: *Amiterni cum ex ancilla puer nasceretur, ave dixit*.
«Atellis digiti hominis quatuor tanquam ferro prxrifi» — en Atela, cuatro dedos de un hombre quedaron como cercenados con hierro. Lectura restituida: *Atellis digiti hominis quatuor tanquam ferro praecisi*.
«entum fignatum afflata fulminis difuxit.Inagro Trebulano mulier nupta ciui Rotnano,fulmine icta,nec exanima ta» — la plata acuñada se derritió por el soplo del rayo, y en el campo Trebulano una mujer casada con un ciudadano romano fue alcanzada por el rayo sin morir; la palabra que abre la frase queda partida por el corte de plana. Lectura restituida: *argentum signatum afflatu fulminis diffluxit; in agro Trebulano mulier nupta civi Romano fulmine icta, nec exanimata*.
«Fremitus cceleftis auditus , £t pila ccc lo cadere uifa.fanguinepluit» — se oyó un fragor celeste y se vieron caer del cielo unas bolas, y llovió sangre. Lectura restituida: *fremitus caelestis auditus, et pila caelo cadere visa; sanguine pluit*.
«Roma interdiu fax fublimeuolans conipedta» — en Roma se vio de día una antorcha volando en lo alto. Lectura restituida: *Romae interdiu fax sublime volans conspecta*.
«angues nigri aram circumdederunt: definente cantare,dilapfi.Poliero die exor ti,a populo lapidibus enecati» — antes de comenzar los juegos, mientras tocaba el flautista, unas serpientes negras rodearon el altar y se dispersaron al cesar el canto; al día siguiente reaparecieron y el pueblo las mató a pedradas. Lectura restituida: *angues nigri aram circumdederunt; desinente cantare, dilapsi; postero die exorti, a populo lapidibus enecati*.
«foribus te pii adapertis, fimulachrum Martis ligne um capite ftans inuentum» — abiertas las puertas del templo, la estatua de madera de Marte fue hallada de pie sobre la cabeza. Lectura restituida: *foribus templi adapertis, simulacrum Martis ligneum capite stans inventum*.
«Haftae Mar vir. uf, tis in regia motae.Priuerni terra fepteiugerumipacioin cauerna defedit» — las lanzas de Marte se movieron en la Regia y en Priverno la tierra se hundió en una caverna de siete yugadas; las cifras intercaladas son el margen cronológico. El movimiento de las lanzas es uno de los prodigios que la crónica repite en varios años. Lectura restituida del cuerpo: *hastae Martis in regia motae; Priverni terra septem iugerum spatio in cavernam defedit*.
«Androgynus annorum decem inue tus,& mari demerfus. Virgines uigintifeptem urbem carmine Iuftrauerunt.Re liquum anni in pace fuit» — y el cierre de esa serie: hallado un andrógino de diez años y sumergido en el mar, veintisiete doncellas lustraron la ciudad con un canto, y el resto del año transcurrió en paz. La crónica declara aquí el efecto del rito. Lectura restituida: *androgynus annorum decem inventus et mari demersus; virgines viginti septem urbem carmine lustraverunt; reliquum anni in pace fuit*.
«in infula Cimolia ia., crificatupcr triginta A ingenuos patrimos r i & matrimos.totidel \ /IFAxjfl que uirgines» — por los libros sibilinos se sacrificó en la isla de Cimolos por treinta jóvenes libres de padre y madre vivos, y otras tantas doncellas; el verbatim viene interrumpido por la basura de escaneo de la xilografía que ocupa el margen de la plana. Lectura restituida del cuerpo: *in insula Cimolia sacrificatum per triginta ingenuos patrimos et matrimos, totidemque virgines*.
«Arimini canis locutus: arma cceleftia , tempore utroque ab ortu SC occafii uila pugnare, SC ab occafii uinci» — en Arímino habló un perro, y se vieron armas celestes pelear a la hora del orto y a la del ocaso, y ser vencidas las del ocaso. La crónica registra el resultado del combate aéreo como parte del signo. Lectura restituida: *Arimini canis locutus; arma caelestia tempore utroque, ab ortu et occasu, visa pugnare, et ab occasu vinci*.
«Araipicum reiponlb , populus ftipem Caereti & C Proferpinte tulit. Virgines uigintifeptem dona canentes tulerunt» — y la respuesta procedimental: por dictamen de los arúspices el pueblo llevó ofrenda a Ceres y Prosérpina, y veintisiete doncellas llevaron dones cantando. Lectura restituida: *haruspicum responso, populus stipem Cereri et Proserpinae tulit; virgines viginti septem dona canentes tulerunt*.
«Luna interdiu cum ftella,ab hora tertia ufcg ad horam feptimam apparuit» — la luna apareció de día junto con una estrella desde la hora tercera hasta la séptima. La crónica acota el fenómeno por horas. Lectura restituida: *luna interdiu cum stella ab hora tertia usque ad horam septimam apparuit*.
«Hora diei tertia, folis defectus lucem obfcurauit» — a la hora tercera del día un eclipse de sol oscureció la luz. El impreso llama defecto del sol a lo que en otras entradas registra como prodigio sin nombre. Lectura restituida: *hora diei tertia solis defectus lucem obscuravit*.
«In PfcenO tres foles uifi» — en el Piceno se vieron tres soles. Lectura restituida: *In Piceno tres soles visi*.
«In agro Vulfinienf} flam> ma e terra orta , ccelumcp uila contingere» — en el campo volsiniense una llama nacida de la tierra pareció tocar el cielo. Lectura restituida: *in agro Vulsiniensi flamma e terra orta, caelumque visa contingere*.
«In Lucanis duo agni equinis pedibus nati, alter fiminino capite» — en Lucania nacieron dos corderos con pies de caballo, y de uno de ellos la crónica dice la cabeza con una palabra que el OCR da como fiminino: cabe leerla como femenina o como de mona, y la duda queda declarada en vez de resuelta. Lectura restituida del resto: *In Lucanis duo agni equinis pedibus nati*.
«Arufpicum refponfb figna oleaginea duo ar mata ftatuta,fupplicatumcp» — y por respuesta de los arúspices se erigieron dos estatuas armadas de madera de olivo y se hizo súplica. La crónica conserva el material de las imágenes. Lectura restituida: *haruspicum responso signa oleaginea duo armata statuta, supplicatumque*.
«cum iuffuluftrata. Hoftiarum cinis per Decemuiros in mare difperfiis» — la ciudad fue lustrada por orden de los arúspices y la ceniza de las víctimas fue dispersada en el mar por los decenviros. Lectura restituida: *urbs haruspicum iussu lustrata; hostiarum cinis per decemviros in mare dispersus*.
«Puer ingenuus Aridae flamma coprehenfus,nec ambuftus» — en Aricia un niño libre fue envuelto por la llama y no se quemó. Lectura restituida: *puer ingenuus Ariciae flamma comprehensus, nec ambustus*.
«Ae des Iouis clufa fulmine icta , cuius expiationem, quia prius monftrauerat Ae mylius Potenfis arufpex, pratmium tulit,cgteris celatibus, quo d ipfis.,Iiberis qs exitium portenderetur» — y el episodio en que la crónica deja ver el oficio por dentro: alcanzado por el rayo el templo cerrado de Júpiter, el arúspice Emilio Potense se llevó el premio por haber mostrado antes la expiación, mientras los demás la callaban porque presagiaba ruina para ellos y para sus hijos. El impreso adjudica el silencio de los otros a su propio interés. Lectura restituida: *aedes Iovis clusa fulmine icta, cuius expiationem, quia prius monstraverat Aemilius Potens haruspex, praemium tulit, ceteris celantibus, quod ipsis liberisque exitium portenderetur*.
«Ancylia cu crepitu (uafpontemo ta, feruus q; Seruiltf Catpionismatrisldete fe procidit , 2C trans mare exportatus» — los ancilios se movieron por sí solos con estrépito, y un esclavo de la madre de Servilio Cepión se arrojó al suelo y fue deportado allende el mar. Lectura restituida: *ancilia cum crepitu sua sponte mota; servusque Servilii Caepionis matris idem se proiecit, et trans mare exportatus*.
«capra cornibus ardentibus per urbem dudia , porta Neuia emifla , relictaq» — y el rito con que se cierra: una cabra con los cuernos ardiendo fue llevada por la ciudad, sacada por la puerta Nevia y abandonada. Lectura restituida: *capra cornibus ardentibus per urbem ducta, porta Naevia emissa relictaque*.
«Ax ardens Tarquini) s late uifa, fubi DCLIIII, to laplu cadens» — en Tarquinia se vio a lo ancho una antorcha ardiendo que caía en súbito deslizamiento; la cifra intercalada es el margen cronológico. Lectura restituida del cuerpo: *fax ardens Tarquiniis late visa, subito lapsu cadens*.
«bisclypeifimilis ab occidente ad orientem uiius praeferri» — y a la puesta del sol, un objeto redondo semejante a un escudo fue visto ser llevado de occidente a oriente. La palabra que lo nombra queda partida por la nota marginal que el OCR incrusta a mitad. Lectura restituida: *sub occasu solis orbis clypei similis ab occidente ad orientem visus praeferri*.
«Frei mitus armorucxinferno auditus. Quadrigae auratae in foro a pedibus fudauerunt» — se oyó fragor de armas venido de debajo de la tierra, y las cuadrigas doradas del foro sudaron por los pies. Lectura restituida: *fremitus armorum ex inferno auditus; quadrigae auratae in foro a pedibus sudaverunt*.
«corui duo numero in alto uolanres,ita pugnauerut lupra concionem,utrofhis, unguibuscp lacerarentur. Arufpices facra Apollinis litanda» — y el caso en que la adivinación interviene en la legislación: mientras un tribuno insistía en su ley de reparto de tierras contra sus colegas, dos cuervos que volaban en lo alto pelearon sobre la asamblea hasta desgarrarse con picos y uñas, y los arúspices declararon que había que sacrificar a Apolo y desistir de la ley que se proponía. Lectura restituida: *corvi duo numero in alto volantes ita pugnaverunt supra concionem, ut rostris unguibusque lacerarentur; haruspices sacra Apollinis litanda*.
«Ludis in theatro, creta candi da pluitifruges et tempeftates portendit bonas» — durante los juegos, en el teatro llovió greda blanca, lo que presagió buenas cosechas y buen tiempo. Es de los pocos prodigios que la crónica registra como favorable. Lectura restituida: *ludis in theatro creta candida pluit; fruges et tempestates portendit bonas*.
«Muri pinna fine terremotu paffim deie dtae.ciuiles portendere difcordias» — las almenas del muro cayeron aquí y allá sin terremoto, y presagiaron discordias civiles. Lectura restituida: *muri pinnae sine terraemotu passim deiectae, civiles portendere discordias*.
«Are tij mulieri e nafo fpicg farris natgteadem ferris granauomuit» — en Arezzo a una mujer le nacieron espigas de trigo por la nariz, y la misma vomitó granos de trigo. Lectura restituida: *Aretii mulieri e naso spicae farris natae, eademque farris grana evomuit*.
«Lebadiae Eutycht D CLliR des in templum Iouis Trophoni) 9J* digrefliis,tabula enea extulit, in qua feri pta erant, qutead res Romanas pertine ret» — en Lebadea, Eutíquides entró en el templo de Júpiter Trofonio y sacó una tabla de bronce en la que estaba escrito lo que tocaba a los asuntos romanos. La crónica registra un oráculo griego consultado en materia romana, y las cifras que interrumpen el nombre son el margen. Lectura restituida del cuerpo: *Lebadiae Eutychides in templum Iovis Trophonii digressus, tabulam aeneam extulit, in qua scripta erant quae ad res Romanas pertinerent*.
«Vulfi ntjs luna noua decidit,& non nifipoftero die hora tertia comparuit» — en Volsinios la luna nueva cayó y no volvió a aparecer sino al día siguiente a la hora tercera. Lectura restituida: *Vulsiniis luna nova decidit, et non nisi postero die hora tertia comparuit*.
«Fefulis ingensm ultitudo inter (epulchra lugubri uefte , pallida facie,interdiu ambulare gregarim uifa» — en Fiésole se vio de día una gran multitud, con vestido de luto y rostro pálido, andar en grupo entre los sepulcros. Lectura restituida: *Faesulis ingens multitudo inter sepulchra lugubri veste, pallida facie, interdiu ambulare gregatim visa*.
«In facro no* uendiali ccena deae polita, a cane adela ante , quam delibaretur» — en el rito novendial, la cena puesta a la diosa fue comida por un perro antes de que se libara. La invalidación del rito es el prodigio. Lectura restituida: *in sacro novendiali cena deae posita, a cane adesa ante quam delibaretur*.
«Vulfinijs prima luce flamma coelo emicare uifa, cum in unum coiflet, os flammae ferrugineu offendit: ccelum uifum defcedere , cuius hiatu uertices flamma apparuerunt» — en Volsinios se vio al alba brillar una llama en el cielo, y al juntarse en una sola presentó una boca de llama de color de herrumbre; el cielo pareció descender y por su abertura aparecieron cimas de fuego. Es la descripción celeste más elaborada del libro. Lectura restituida: *Vulsiniis prima luce flamma caelo emicare visa; cum in unum coisset, os flammae ferrugineum ostendit; caelum visum descendere, cuius hiatu vertices flammae apparuerunt*.
«Lu ftrationibus proipere expiatum.namto tus armus domi foris qj tranquillus fuit» — y el desenlace declarado: se expió con éxito mediante lustraciones, pues todo el año fue tranquilo dentro y fuera. La crónica vuelve a dar por eficaz el rito. Lectura restituida: *lustrationibus prospere expiatum, nam totus annus domi forisque tranquillus fuit*.
«Sub ortu folis,globus ignis a feptentrio nali regione cum ingenti fono cceli emi cuit» — al salir el sol, un globo de fuego brilló desde la región septentrional con enorme estruendo del cielo. Lectura restituida: *sub ortu solis globus ignis a septentrionali regione cum ingenti sono caeli emicuit*.
«In Spoletino colore aureo globus ignis ad terram deuoIutns,maiorcp fadus , e terra ad orientem ferri uifus,magnitudinem folis obtexit» — en el territorio de Espoleto un globo de fuego de color áureo bajó rodando a la tierra, se hizo mayor, fue visto llevarse desde la tierra hacia el oriente y cubrió el tamaño del sol. Lectura restituida: *in Spoletino colore aureo globus ignis ad terram devolutus, maiorque factus, e terra ad orientem ferri visus, magnitudinem solis obtexit*.
«tam rabiem concitata funt,utuaftando fuos, hoftileimaginarenturbellum , Iachrymantesq? multis affectibus,calamitatem praeiagirent iuis» — los rebaños se enfurecieron hasta figurarse una guerra enemiga devastando a los suyos y, llorando con muchos afectos, presagiaban la calamidad de sus dueños. La crónica atribuye a los animales una intención presagiosa. Lectura restituida: *armenta in tantam rabiem concitata sunt, ut vastando suos hostile imaginarentur bellum, lacrimantesque multis affectibus calamitatem praesagirent suis*.
«Etella Carcilia fomnio Iunone So D CLJa I fpitam profugientem, quod im-II - 88, munde faa templa fcedarentur,cum fuis precibus atgre reuocatam diceret,grege matronam fordidis, obfccenisqj corporis coinquinatum miniftertjs,in quo etia fub fimulachro Dea cubile canis confoe ruerat,comundatufupplicationibus habitis, priftino Iplendorireftituit» — Cecilia Metela contó que en sueños había visto huir a Juno Sóspita porque sus templos eran ensuciados de modo inmundo, y que a duras penas la había hecho volver con sus ruegos; entonces, con un grupo de matronas, limpió el templo manchado por servicios sucios y obscenos del cuerpo, donde bajo la imagen de la diosa una perra había hecho cama, y lo restituyó a su antiguo esplendor. Es el único prodigio del libro que llega por sueño y desemboca en una obra de limpieza. Lectura restituida del cuerpo: *Metella Caecilia somnio Iunonem Sospitam profugientem, quod immunde sua templa foedarentur, cum suis precibus aegre revocatam diceret*.
«Lucilius Lupus, ipretis religionibus , cum in extis caput non inuenifiet iocineris, amiffo exercitu in praelio occiius eft» — Lucilio Lupo, despreciados los escrúpulos religiosos, no habiendo hallado en las entrañas la cabeza del hígado, perdió el ejército y murió en combate. Tercer caso del mismo esquema, y siempre con el mismo desenlace. Lectura restituida: *Lucilius Lupus, spretis religionibus, cum in extis caput non invenisset iocineris, amisso exercitu in proelio occisus est*.
«corui uulturem tudendo roftris oc ciderut. In eundem locum fidus ingens coelo demiffumtlfidis fpecies uifa,falmi ne petere» — en el lugar donde suele reunirse el senado, unos cuervos mataron a picotazos a un buitre, y en el mismo sitio un astro enorme bajó del cielo. Lectura restituida del cuerpo: *corvi vulturem tundendo rostris occiderunt; in eundem locum sidus ingens caelo demissum*.
«Lucum Furiarum cu Mithridates fuccenderetjrifos exauditus /nges, fine auclore.Cum arufpicum iuflu uirgi nem Furijs immolaret e iugulo puelle ri fus ortus,turbauit facrificiu» — al incendiar Mitrídates el bosque de las Furias se oyó una risa enorme sin autor, y al inmolar por orden de los arúspices una doncella a las Furias, de la garganta de la muchacha brotó una risa que perturbó el sacrificio. Lectura restituida: *lucum Furiarum cum Mithridates succenderet, risus exauditus ingens sine auctore; cum haruspicum iussu virginem Furiis immolaret, e iugulo puellae risus ortus turbavit sacrificium*.
«lnagro Mutinenfi duo * montes inter fefe concurrerunt, crepitu maximo affultantes,recedentesqj , inter eos fiama finnoqj in ccelu exeunte. eo co eurfu uillae omnes elife, animalia^ muF ta.quae intra fuerat,exanimata funt» — en el campo de Módena dos montes corrieron uno contra otro, chocando y retirándose con estrépito máximo, y entre ellos salía llama y humo hacia el cielo; con ese choque todas las villas quedaron aplastadas y murieron muchos animales que estaban dentro. Lectura restituida: *in agro Mutinensi duo montes inter sese concurrerunt, crepitu maximo assultantes recedentesque, inter eos flamma fumoque in caelum exeunte; eo concursu villae omnes elisae, animaliaque multa quae intra fuerant exanimata sunt*.
«febito ab una parte arae anguis profpexit : qua uiia, Pofthumiaruipicis hortatu,continuo exercitum in ex peditionem eduxit,ac fortifsima Samni tum caftracaepu» — al sacrificar Sila ante el pretorio, una serpiente asomó de pronto por un lado del ara; vista ésta, por consejo del arúspice Postumio sacó al punto el ejército en expedición y tomó el fortísimo campamento de los samnitas. Aquí el prodigio se lee como orden de actuar y la crónica adjudica la victoria a haberlo obedecido. Lectura restituida: *subito ab una parte arae anguis prospexit; qua visa, Postumii haruspicis hortatu, continuo exercitum in expeditionem eduxit, ac fortissima Samnitum castra cepit*.
«Imulachro Apollinis caputfine ulla DCLXVI eutdenti caufa decidit r quod inuenj, gy„: tum eft humi adeo infixum, ut fernmis etiam uiribus awelli non potuerit . quod uidens» — a la imagen de Apolo se le cayó la cabeza sin causa evidente y se halló tan clavada en el suelo que no pudo arrancarse ni con fuerza de hierro; las cifras intercaladas son el margen. Lectura restituida del cuerpo: *simulacro Apollinis caput sine ulla evidenti causa decidit, quod inventum est humi adeo infixum, ut ferreis etiam viribus avelli non potuerit*.
«gnificari intellexerit, uitaretamennon potuit» — y lo que sigue: aunque Octavio entendió que aquello significaba su propia ruina, no pudo evitarla; la palabra queda partida por el corte de plana. Lectura restituida: *quod videns Octavius, licet exitium suum significari intellexerit, vitare tamen non potuit*.
«ingens fignorum io nus,armorumqp,horrendo clamore audi tus,ita uc uiderentur duae acies concurre re per» — entre Capua y el Volturno se oyó por varios días un enorme estruendo de estandartes y armas con clamor horrendo, de modo que parecía que dos ejércitos chocaban; la frase se corta en el reclamo de plana. Lectura restituida: *ingens signorum sonus armorumque horrendo clamore auditus, ita ut viderentur duae acies concurrere*.
«Rei miraculo intus confideranribus , ueftigia equomm,hominumqi, &C recentes protritae herbae, SC uirguitauifa mole ingentis belli por^ tendere» — y lo que hallaron quienes fueron a mirar de cerca el prodigio: huellas de caballos y de hombres, y hierbas y matorrales recién pisados, que presagiaban la mole de una guerra enorme. El impreso consigna una inspección de rastros como parte del registro. Lectura restituida: *rei miraculo intus considerantibus, vestigia equorum hominumque, et recentes protritae herbae et virgulta visa molem ingentis belli portendere*.
«liat uiuum lerpentem peperit,quiiuflri arufpicumin profluerem deiedlus, auer fa aqua natauit» — en Clusio una madre de familia parió una serpiente viva que, arrojada al río por orden de los arúspices, nadó contra la corriente; la palabra que la nombra queda partida por el corte de plana. Lectura restituida: *materfamilias vivum serpentem peperit, qui iussu haruspicum in profluentem deiectus, adversa aqua natavit*.
«Saxum uiuum cum prouoluere tur,in praEcipiti rupe immobile ftetit» — una roca viva que rodaba se detuvo inmóvil en un risco escarpado. Lectura restituida: *saxum vivum cum provolveretur, in praecipiti rupe immobile stetit*.
«equitum parte exteriore, iaculacp,& pe* flora equorum cruenta uifa : quod pro* fperumiibi interpretatus eft Sertorius.; quia exteriora hoftilifangume maculari folent» — los escudos de los jinetes por la parte exterior, las jabalinas y los pechos de los caballos se vieron ensangrentados, lo que Sertorio interpretó como próspero para sí, porque lo exterior suele mancharse con sangre enemiga. Es el caso en que el general lee su propio prodigio y la crónica registra el razonamiento. Lectura restituida: *scuta equitum parte exteriore, iaculaque et pectora equorum cruenta visa, quod prosperum sibi interpretatus est Sertorius, quia exteriora hostili sanguine maculari solent*.
«Ad immolandum bos facra iniuiia,de montibus per hofti* um cladem adnatauit,ieq; ad aras percu tiendam obtulit» — un buey sagrado, sin ser mandado, nadó desde los montes atravesando la derrota enemiga y se ofreció ante las aras para ser inmolado. Lectura restituida: *ad immolandum bos sacra iniussa de montibus per hostium cladem adnatavit, seque ad aras percutiendam obtulit*.
«Inter a* lia relatu,biennio ante in Capitolio lupa Remi 8C Romuli fulmine ifla , fignuqj Iduis cum columna difieflum , Arulpi* cum relponfo in foro repofitum . Tibu* 1$ legum aenee literis liquefaflis.Ab his prodigrjs Catilinae nefaria conlpiratio» — entre otras cosas se refirió que dos años antes, en el Capitolio, la loba de Remo y Rómulo fue alcanzada por el rayo, la estatua de Júpiter con su columna quedó desbaratada y por respuesta de los arúspices se repuso en el foro, y en las tablas de las leyes las letras de bronce se licuaron; de esos prodigios arrancó la conjuración nefanda de Catilina. Lectura restituida del cuerpo: *inter alia relatum, biennio ante in Capitolio lupa Remi et Romuli fulmine icta, signumque Iovis cum columna disiectum, haruspicum responso in foro repositum; tabulis legum aeneis literis liquefactis; ab his prodigiis Catilinae nefaria coniuratio coepta*.
«Apparuit eum hoftibus portendiffe uidtoriam,cum ad eos lauru uictrice tulerit,qua inCapitolio debuerat deponere» — y la lectura retrospectiva de un gesto: quedó claro que había presagiado la victoria a los enemigos, al llevarles el laurel vencedor que debía haber depositado en el Capitolio. Lectura restituida: *apparuit eum hostibus portendisse victoriam, cum ad eos laurum victricem tulerit, quam in Capitolio debuerat deponere*.
«Craflus ad Parthos profeiftus, cu D c c- •Eufratem tranfiret , inulta pro disz ' gia neglexit. Cum etiam coorta tempeflas, fignifero fignum arreptum tnerfiC fet gurgiti,8£ offundente nimborum caligine prohiberentur tranfire, pertinaci' terperfeuerans cum filio dC exercitu, interijt» — Craso, al partir contra los partos y cruzar el Éufrates, despreció muchos prodigios: levantada una tempestad que arrebató la enseña al abanderado y la hundió en la corriente, y cerrándoles el paso la tiniebla de los nubarrones, persistió obstinadamente y pereció con su hijo y su ejército. Es la versión más extensa del esquema del prodigio desatendido. Lectura restituida del cuerpo: *Crassus ad Parthos profectus, cum Euphratem transiret, multa prodigia neglexit; cum etiam coorta tempestas signifero signum arreptum mersisset gurgiti, et offundente nimborum caligine prohiberentur transire, pertinaciter perseverans cum filio et exercitu interiit*.
«VIapariens , difcordiam ciuium, DC f' IIn' bonorum interitum, mutationem 4 ' legum,turpes matronarum partus figni ficauit» — una mula que pare significó discordia de los ciudadanos, ruina de los buenos, mudanza de las leyes y partos vergonzosos de las matronas. La crónica adjudica al signo un contenido político detallado. Lectura restituida del cuerpo: *mula pariens discordiam civium, bonorum interitum, mutationem legum, turpes matronarum partus significavit*.
«Iple Popeius pridie pugnat die uifus in theatro iuo ingeti plaufu excipi,mox acie uidtus» — el propio Pompeyo, la víspera del día de la batalla, se vio recibido en su propio teatro con enorme aplauso, y poco después fue vencido en la línea. La crónica cuenta el sueño como uno más de los prodigios de ese año. Lectura restituida: *ipse Pompeius pridie pugnae die visus in theatro suo ingenti plausu excipi, mox acie victus*.
«C. Corneli* us augur Pataurj eo die, cum aueis ad* mitterent,proclamauitremgeri, S£uin< • cere CxCztem» — C. Cornelio, augur en Padua, aquel mismo día, mientras se tomaban los auspicios por las aves, proclamó que la cosa se estaba librando y que César vencía. Es el caso en que la adivinación informa a distancia de un hecho en curso. Lectura restituida: *C. Cornelius augur Patavii eo die, cum aves admitterent, proclamavit rem geri et vincere Caesarem*.
«Edma: legionis aquilaj Gn. Pcm* 44 . I y pef) filio, qua; fulmina tenebant, ut fg dimittere,^ in fublime auolare» — las águilas de la décima legión, que sostenían rayos, parecieron soltarse y volar a lo alto ante el hijo de Gneo Pompeyo; las cifras intercaladas son el margen. Lectura restituida del cuerpo: *decimae legionis aquilae Gnaei Pompeii filio, quae fulmina tenebant, ut se dimittere et in sublime avolare*.
«Aefari dictatori exta fine corde in* 42. \^/uenta . Calpurnia uxor fomniauit, faftigtum domus , quodficut erat adie* Ctum,ruifle.Nocte, cu ualuae cubili clau feeflenqfaa fponte apertabunt,ita utlu nx fulgore, qui introuenerat, Calpurnia excitaretur» — al dictador César le hallaron las entrañas sin corazón; su mujer Calpurnia soñó que el remate de la casa, tal como estaba puesto, se derrumbaba, y de noche, cerradas las hojas del dormitorio, se abrieron por sí solas, de modo que Calpurnia despertó con el resplandor de la luna que había entrado. Lectura restituida del cuerpo: *Caesari dictatori exta sine corde inventa; Calpurnia uxor somniavit fastigium domus, quod sicut erat adiectum, ruisse; nocte, cum valvae cubili clausae essent, sua sponte apertae sunt, ita ut lunae fulgore, qui introvenerat, Calpurnia excitaretur*.
«crinita fub feptentrionis fidere exorta, conuerrit omnium oculos . Quod fidus quialudis Veneris apparuit, diuo Iulio Infigne capitis cofecrari placuit» — una estrella de cabellera surgida bajo el astro del septentrión atrajo los ojos de todos, y como ese astro apareció en los juegos de Venus, se acordó consagrarlo como insignia de la cabeza del divino Julio. La crónica registra la conversión de un prodigio en emblema oficial. Lectura restituida: *stella crinita sub septentrionis sidere exorta convertit omnium oculos; quod sidus, quia ludis Veneris apparuit, divo Iulio insigne capitis consecrari placuit*.
«turbinis ui fimulachrum,quod M. Cicero plebifcito antecellam Minerua: pridie quam in exilium iret, pofaerat, difsipatum membris pronum iacuit,fratflis» — la fuerza de un torbellino desbarató la estatua que Marco Cicerón había puesto por plebiscito ante la celda de Minerva la víspera de partir al destierro, y quedó boca abajo con los hombros, brazos y cabeza rotos, lo que presagió cosa terrible al propio Cicerón. Lectura restituida: *turbinis vi simulacrum, quod M. Cicero plebiscito ante cellam Minervae pridie quam in exilium iret posuerat, dissipatum membris pronum iacuit, fractis humeris, brachiis, capite, dirum ipsi Ciceroni portendit*.
«Fax coelo ad occidentem ui (a ferri.Stella per dies ieptem infignis ar finSoIes tres fulferut , circacpfolem imu corona fpicg fimilis in urbem emicuicet poftea in unum circulum foleredacfto, multis menfibus languida lux fuit» — una antorcha fue vista llevarse por el cielo hacia occidente, una estrella ardió señalada por siete días, brillaron tres soles, y alrededor del sol más bajo relumbró sobre la ciudad una corona semejante a una espiga; después, reducidos los soles a un solo círculo, la luz quedó lánguida muchos meses. Lectura restituida: *fax caelo ad occidentem visa ferri; stella per dies septem insignis arsit; soles tres fulserunt, circaque solem imum corona spicae similis in urbem emicuit; et postea in unum circulum sole redacto, multis mensibus languida lux fuit*.
«Canu ululatus nocite antepon tificis maximi domum Lepidi auditi: ex his maximus a exteris laniatus , turpem infamia Lepido portendit» — se oyeron de noche aullidos de perros ante la casa del pontífice máximo Lépido, y el mayor de ellos fue despedazado por los demás, lo que presagió a Lépido una infamia vergonzosa. Lectura restituida: *canum ululatus nocte ante pontificis maximi domum Lepidi auditi; ex his maximus a ceteris laniatus, turpem infamiam Lepido portendit*.
«armorum, telo, rumcjj fpecies, a terra uiia cum fragore ad coditm ferri» — se vieron apariencias de armas y de dardos llevarse desde la tierra al cielo con fragor. Lectura restituida: *armorum telorumque species a terra visa cum fragore ad caelum ferri*.
«ditajupis rabies hyeme, reflate frumen* tum non demeflum» — del oráculo de Apolo se oyó una voz que anunciaba rabia de lobos en invierno y trigo no segado en verano; la palabra que abre la frase queda partida por el corte de plana. Lectura restituida: *oraculo Apollinis vox audita: lupis rabies hieme, aestate frumentum non demessum*.
«uultures apparuerunt, confcendentideinderoftra, creato confiili iterum fexuui tures confpedhueluti Romuliaufpirijs nouam urbem condituro fignum dede» — aparecieron seis buitres, y al subir después a la tribuna, creado cónsul por segunda vez, se vieron otra vez seis buitres, que dieron la señal como a quien va a fundar una ciudad nueva con los auspicios de Rómulo. La crónica lee el número como cita del augurio fundacional. Lectura restituida: *sex vultures apparuerunt; conscendenti deinde rostra, creato consuli iterum sex vultures conspecti, velut Romuli auspiciis novam urbem condituro signum dederunt*.
«Lux ita fulfit,ut tanqua die orto,ad opusiurgeretur. InMutinenfi uidlorite Marianae fignum meridiem fpectans ,fua fponte conuerfum in feptentrionem hora quarta : cum haec uictimis expiarentur, ibles tres circiter hora tertia diei,uifi,moxin unum orbem con tracti» — brilló tal luz que se levantaban al trabajo como si hubiera amanecido; en Módena la estatua de la victoria mariana, que miraba al mediodía, se volvió por sí sola al septentrión a la hora cuarta, y mientras esto se expiaba con víctimas se vieron tres soles hacia la hora tercera del día, contraídos luego en un solo orbe. Lectura restituida: *lux ita fulsit, ut tanquam die orto ad opus surgeretur; in Mutinensi victoriae Marianae signum meridiem spectans sua sponte conversum in septentrionem hora quarta; cum haec victimis expiarentur, soles tres circiter hora tertia diei visi, mox in unum orbem contracti*.
«Latinis in Albano monte cum facrificaretur,exhumo, a pollicelouis cru ormanauit» — al sacrificarse las ferias latinas en el monte Albano, del suelo manó sangre por el pulgar de Júpiter. Lectura restituida: *Latinis in Albano monte cum sacrificaretur, ex humo a pollice Iovis cruor manavit*.
«Conftat neminem qui magiftratu collegae abftulerat. annum» — y una observación que la crónica presenta en forma de regla: consta que ninguno de los que quitaron la magistratura a su colega vivió el año, y siguen los nombres de quienes lo hicieron. Es el único lugar del libro donde el registro se organiza como serie comprobatoria y no como anales. Lectura restituida del cuerpo: *constat neminem qui magistratum collegae abstulerat annum vixisse; abrogaverunt autem hi: Lucius Iunius Brutus consul Tarquinio Collatino; Tib. Gracchus M. Octavio; Cinna Caecinae; P. Tarquinius P. Marullo*.
«Luftratione lidor peruerfis fafcibus lati ream impoiuit. Brutianis in praelium gred/enribus, Aethiops in porta occur> rit,& asnilitus cofo(Tus:Cafsius SiBrm tus interierunt» — en la lustración el lictor puso la corona de laurel con las fasces al revés, y al entrar en combate los brutianos un etíope les salió al paso en la puerta y fue acuchillado por los soldados: murieron Casio y Bruto. Lectura restituida: *lustratione lictor perversis fascibus laureolam imposuit; Brutianis in proelium egredientibus, Aethiops in porta occurrit, et a militibus confossus; Cassius et Brutus interierunt*.
«IVLII OBSE Q.V ENTIS Prodigiorum» — y con este colofón cierra la parte de Obsecuente: el libro de los prodigios de Julio Obsecuente. Lo que sigue en el volumen ya no es suyo ni del editor basilense. Lectura restituida: *Iulii Obsequentis prodigiorum liber finis*; la última palabra la da el OCR como Ubri Vitiu y no se restituye.
«Ccurate,fed nefcio quam bene, Przflantijlime Dux,confeci er abfolui, in - eunte aflate-tdUlogH de Prodigijs,cui fcribendo bonam hybernorum mentiumpartem dedimus» — empieza aquí la segunda obra del volumen, con su propio prefacio dedicado al duque de Urbino: Polidoro Virgilio dice haber compuesto y terminado con cuidado, aunque no sabe con qué acierto, al comenzar el verano, unos diálogos sobre los prodigios, a cuya escritura dedicó buena parte de los meses de invierno. La voz es de Polidoro, no de Lycosthenes ni de Obsecuente. Lectura restituida: *accurate, sed nescio quam bene, praestantissime Dux, confeci et absolvi, ineunte aestate, dialogos de prodigiis, cui scribendo bonam hibernorum mensium partem dedimus*.
«confidenter ucni in certamen cum hariolis, auowribw ,harujfiicibus,uatibus,fortiiegis,quos partim diuints,partim namralibus debilitatos, imo atque adeo deuicbsrationibus iacere» — y Polidoro declara contra quiénes escribe: instruido en la doctrina de Cristo, vino confiadamente al combate con adivinos, augures, arúspices, vates y echadores de suertes, a los que se verá yacer debilitados y aun vencidos por razones en parte divinas y en parte naturales. La obra que el volumen imprime después de la crónica de prodigios está escrita, entonces, contra la adivinación. Lectura restituida: *confidenter veni in certamen cum hariolis, auguribus, haruspicibus, vatibus, sortilegis, quos partim divinis, partim naturalibus debilitatos, immo atque adeo devictos rationibus iacere*.
«eos qui talem fufcipiunt curam maxime omnium teneri amemia» — y sostiene además que quienes asumen tal cuidado están, más que nadie, presos de demencia. Es el juicio que Polidoro pone sobre la misma materia que la primera parte del volumen colecciona. Lectura restituida: *eos qui talem suscipiunt curam maxime omnium teneri amentia*.
«intellexerit fe Chriftianz religionis beneficio haud attingi pefima obferuandorum prodigiorum cura» — y adjudica el remedio a la religión cristiana: que el pueblo entienda que por beneficio de ella no le alcanza el pésimo cuidado de observar prodigios. Lectura restituida: *intellexerit se Christianae religionis beneficio haud attingi pessima observandorum prodigiorum cura*.
«Vale.LON DiNi, XIII. Calendarum Aurmjti, M. D. XXVI» — y la data de ese prefacio, que no es la del volumen: Londres, trece días antes de las calendas de agosto de 1526. La segunda obra del tomo viene fechada veintiséis años antes que la edición basilense. Lectura restituida: *Vale. Londini, XIII Calendarum Augusti, M.D.XXVI*.
«Sed quia labes ijh,ab aftrologa primitmfiSh ejl, iUud admoneo, nihil ejfe quod ajlrolosprum uanis utamurargumentis» — y la primera tesis del diálogo, en boca de Polidoro: como esa mancha nació primero de la astrología, advierte que no hay razón para servirse de los vanos argumentos de los astrólogos. Lectura restituida: *sed quia labes ista ab astrologia primitus facta est, illud admoneo, nihil esse quod astrologorum vanis utamur argumentis*.
«QVb Apennino , in uiila Liriiac uxo^ DCCXx jD rls Caeiaris,ingentimotu terra intre» — bajo el Apenino, en la villa de la esposa de César, la tierra tembló con enorme movimiento; las cifras intercaladas son el margen cronológico y el nombre de la villa sale corrompido del OCR. Lectura restituida del cuerpo: *sub Apennino, in villa Liviae uxoris Caesaris, ingenti motu terra intremuit*.
«Bbinc Biduum, ita rncurn cogitabamtSiRobertusRidlciusmeus effiet hic, difyutarmus aliquid» — el diálogo abre con Polidoro diciendo que hace dos días pensaba que si su Roberto Ridley estuviera allí discutirían algo. Los dos interlocutores del libro son Polidoro Virgilio y ese Roberto, y las iniciales POL. y ROB. que encabezan los parlamentos los designan. Lectura restituida: *abhinc biduum ita mecum cogitabam: si Robertus Ridleius meus esset hic, disputaremus aliquid*.
«Alter noftrum referet carptim prodigia, postquam ita appellare placet,quod prodicent: qudquam fmteiufdem firme gpneris, portenta, rnnilra, ofknta, quiaponendunt,monftrant,oftendunt .Alter euen torum caufas,qukm ueras exquiret,atcp exponet, quo tandem aliquando diluceat, 'm quibus ueteresjimiliter uerfatifint erroribus , ac bona nunc uulgi pars delyret» — Polidoro propone en el diálogo el reparto de papeles y con él la tesis del libro: uno de los dos referirá los prodigios y el otro buscará y expondrá las causas verdaderas de los sucesos, para que al cabo quede claro en qué errores anduvieron los antiguos y desvaría ahora buena parte del vulgo. La obra que el volumen imprime tras la crónica se propone, entonces, explicar los prodigios por sus causas y no coleccionarlos. Lectura restituida: *alter nostrum referet carptim prodigia, postquam ita appellare placet, quod prodicant, quanquam sint eiusdem ferme generis portenta, monstra, ostenta, quia ponunt, monstrant, ostendunt; alter eventorum causas, quam veras, exquiret atque exponet, quo tandem aliquando diluceat in quibus veteres similiter versati sint erroribus, ac bona nunc vulgi pars delyret*.
«IUud porro posl hominu mento riam prodigium inauditum extitit, rubum flagrare, ac,ut in Exodo eft,nulla ex parte comburi» — y la lista de prodigios que Polidoro abre no arranca en Roma sino en el Éxodo: la zarza que arde y, como está en el Éxodo, no se quema por ninguna parte. La obra trata los portentos bíblicos y los paganos en la misma serie. Lectura restituida: *illud porro post hominum memoriam prodigium inauditum extitit, rubum flagrare ac, ut in Exodo est, nulla ex parte comburi*.
«Hic tria dmmtionisgenerd. com plexus uideris,immm,artiflciofum,c7 naturdic» — Roberto responde con la división que ordena todo el diálogo: hay ahí abarcados tres géneros de adivinación, el divino, el artificioso y el natural. Lectura restituida: *hic tria divinationis genera complexus videris: divinum, artificiosum et naturale*.
«Di uinatio, Huma flemper ueritdte dirigitur , cuiufmodi Mofes erprophete reliqui ufifunt, quidiuino dffldti flpiritu,futurdpredixerunt,mirdcuUcpediderut, quo mortdles facilius ddducerentur,utfuis prediSionibut fidem tribuercnt» — del primer género sostiene que la adivinación divina siempre va dirigida por la verdad, y que de ella usaron Moisés y los demás profetas, que inspirados por espíritu divino predijeron el futuro y produjeron milagros para que los mortales dieran crédito más fácilmente a sus predicciones. El milagro queda adjudicado a la función de dar crédito, no de asombrar. Lectura restituida: *divinatio divina semper veritate dirigitur, cuiusmodi Moses et prophetae reliqui usi sunt, qui divino afflati spiritu futura praedixerunt miraculaque ediderunt, quo mortales facilius adducerentur ut suis praedictionibus fidem tribuerent*.
«Alterum diurnandi genus artis efi.quodad auguriorum , auliciorum, monjlronm, fortium, er fulgurum interpretationemfaciendam udet . arte enim harufipices,augeres, harioli, er uates armati-.aut ex uolatu auitrn que praepetes dicebantur, aut ex cantu earum quas ofcinas uocabant,autex gufh(. fi enim efcam non caperent,tum mali alicuius fignificationem fieri augu rabantur)aut ex coloredeficht, mutatione ue extorum animalium, fatura predicebant» — del segundo género da el inventario técnico: el de arte sirve para interpretar augurios, auspicios, monstruos, suertes y rayos, y con él arúspices, augures, adivinos y vates predecían el futuro por el vuelo de las aves, llamadas prepetes, por el canto de las que llamaban oscines, por el modo de comer —si no tomaban el cebo, auguraban significación de algún mal— o por el color y la mudanza de las entrañas de los animales. Lectura restituida: *alterum divinandi genus artis est, quod ad auguriorum, auspiciorum, monstrorum, sortium et fulgurum interpretationem faciendam valet; arte enim haruspices, augures, harioli et vates armati, aut ex volatu avium quae praepetes dicebantur, aut ex cantu earum quas oscines vocabant, aut ex gustu (si enim escam non caperent, tum mali alicuius significationem fieri augurabantur), aut ex colore, defectu mutationeve extorum animalium futura praedicebant*.
«fed arufpicesfed augures definiunt diuinationemeffie earumre rum, qua fortuita acfuture fint.Eac ergo (ic efferum dices: Si quid fortuitum eB , id cafu aliquo non euc nief.fin futunim,cr quia in fortuna pofitwn ejl,potejl 'mpediri,ut ne accidat-Ac ita reUnquitur,ut diuinatiofit ttuUa praterdiuinamtmp udemus eam appellare coniefohtrdni, quodfiicribarujbices , augures injhr mortis putant, er coniechtram inquam temeritatis plenam,de quafuo loco plura dicam» — y sobre esa definición monta su objeción central: no él, sino los arúspices y los augures definen la adivinación como de aquellas cosas que son fortuitas y futuras; de donde, si algo es fortuito no ocurrirá por causa alguna, y si es futuro, por estar puesto en la fortuna, puede impedirse que suceda; y así queda que no hay adivinación fuera de la divina, pudiendo llamarse conjetura llena de temeridad lo que los arúspices y augures tienen por norma. Es el argumento con que la segunda obra del volumen desmonta la materia de la primera. Lectura restituida del cuerpo: *non ego, sed haruspices, sed augures definiunt divinationem esse earum rerum quae fortuitae ac futurae sint; hanc ergo sic efferum: si quid fortuitum est, id casu aliquo non eveniet; sin futurum, et quia in fortuna positum est, potest impediri ut ne accidat; ac ita relinquitur ut divinatio sit nulla praeter divinam, nam possumus eam appellare coniecturam temeritatis plenam, de qua suo loco plura dicam*.
«uirgten'm,autore Origine,hotmlia quarta, in 'Exodum,crucemChrijUfignijicamt» — y la vara de Aarón la lee en clave figurada con autoridad patrística: la vara, según Orígenes en la homilía cuarta sobre el Éxodo, significó la cruz de Cristo. El diálogo aplica al portento bíblico una exégesis que a los prodigios romanos les niega. Lectura restituida: *virga enim, autore Origene, homilia quarta in Exodum, crucem Christi significavit*.
«Tertium di uinationis genus natura inuenit,quod ea duce, fomnie mus-.quia quum iacet corpus dormientis , tum animus qui diurnus ejl,preterita meminit, prefentid cernit, fatura preuidcttgf inftinfhiflatuq; diurno uaticinemur,id quodappdht in poetis, qut quadam animi con citatione mira canunt-Bx que Democritus negabat, finefarore pojjeejje poetam» — del tercer género sostiene que lo halló la naturaleza y que por su guía soñamos: yaciendo el cuerpo del que duerme, el ánimo, que es divino, recuerda lo pasado, discierne lo presente y prevé lo futuro, y por instinto y aliento divino vaticinamos, cosa que se ve en los poetas, que cantan maravillas por cierta agitación del ánimo; de donde Demócrito negaba que pudiera haber poeta sin furor. Lectura restituida: *tertium divinationis genus natura invenit, quod ea duce somniemus, quia cum iacet corpus dormientis, tum animus qui divinus est praeterita meminit, praesentia cernit, futura praevidet, et instinctu flatuque divino vaticinemur, id quod apparet in poetis, qui quadam animi concitatione mira canunt; ex quo Democritus negabat sine furore posse esse poetam*.
«ineil enim ranis quodam natura fignificans aliquid : quippe que impendente procella aliqua, [olent in ripas exire, atque multo magis clamitare, unde agricolte pnefentire poffantfaturas tempejhtes : fed cur ita fiat , non. Umuidcrc,qum id fit in nature arcano inclufam» — y del signo natural da a la vez la explicación y su límite: hay en las ranas cierta naturaleza que significa algo, pues al acercarse una tormenta suelen salir a las orillas y clamar mucho más, de donde los agricultores pueden presentir el tiempo futuro; pero por qué ocurra así no se alcanza a ver, por estar encerrado en el arcano de la naturaleza. La reserva va en la misma frase que la tesis. Lectura restituida: *inest enim ranis quaedam natura significans aliquid, quippe quae impendente procella aliqua solent in ripas exire atque multo magis clamitare, unde agricolae praesentire possint futuras tempestates; sed cur ita fiat non liquet videre, cum id sit in naturae arcano inclusum*.
«citra omnem fuperftitionem : qu£ aliud non efl, quam importuna ineptaq; religio, non item uera er fanSht, quando,ut b£c deos colit, itaiUa uiolat» — y Polidoro fija la línea que separa lo lícito de lo ilícito definiendo la superstición: no es otra cosa que una religión importuna e inepta, no en cambio verdadera y santa, pues así como ésta da culto a los dioses, aquélla los viola. La adivinación natural queda del lado bueno de esa línea. Lectura restituida: *citra omnem superstitionem, quae aliud non est quam importuna ineptaque religio, non item vera et sancta, quando, ut haec deos colit, ita illa violat*.
«Ciceronem fequemur, quiprimo de Offacijslibrofit, Prudentium effe rerum cxpetendurum fugieniarumfyfcientiam» — y la prudencia, base de la adivinación natural, la toma de Cicerón: en el primer libro de los Oficios dice que la prudencia es la ciencia de las cosas que hay que buscar y de las que hay que huir. Lectura restituida: *Ciceronem sequemur, qui primo de Officiis libro ait prudentiam esse rerum expetendarum fugiendarumque scientiam*.
«exdbferuatione,priefentire : exprzfenfione,diuinare,quid indefuturum fit» — y con ella arma la cadena que sustituye al arte adivinatoria: de la observación, presentir; del presentimiento, adivinar qué haya de salir de ahí. Lectura restituida: *ex observatione praesentire, ex praesensione divinare quid inde futurum sit*.
«Ceterum nulla magis ars ciufrnodi fignortm fignifi - cationeiuuatunquamrujlica atcpnautica-.quando ex utriufqj ufufmmpere eft, juturas tempejbtes bonas eque ut malas prenofcere» — y adjudica el provecho de esos signos a dos oficios concretos: ninguna arte se ayuda más de la significación de tales señales que la rústica y la náutica, pues del uso de ambas se saca conocer de antemano los tiempos buenos y los malos. Lectura restituida: *ceterum nulla magis ars eiusmodi signorum significatione iuvatur quam rustica atque nautica, quando ex utriusque usu summopere est futuras tempestates bonas aeque ut malas praenoscere*.
«Ita Cato futim uiUicum admonet,inquiens:Opcra omnia mature conficiasfice.nam resru&icaficeU,fi unam remfero feceris, orn nia operafero ficies» — y lo apoya en Catón, que advierte a su capataz que haga todas las obras a tiempo, porque la cosa rústica es así: si haces una cosa tarde, harás tarde todas las obras. Lectura restituida: *ita Cato suum villicum admonet inquiens: opera omnia mature conficias face; nam res rustica sic se habet, si unam rem sero feceris, omnia opera sero facies*.
«nautam neq; inter mor - tuos,neq; inter uiuoscjfe» — y del navegante cita el dicho de Biante: que el marinero no está ni entre los muertos ni entre los vivos. Lectura restituida: *nautam neque inter mortuos neque inter vivos esse*.
«Item delphini,mergi , grues,corui,tesle Plinio, prafagiunt» — y consigna, con Plinio por testigo, que también delfines, somormujos, grullas y cuervos presagian. Lectura restituida: *item delphini, mergi, grues, corvi, teste Plinio, praesagiunt*.
«Non equidem ijh dcfferantur i noftris ajlrologis, uei philofophis, qui etiam rationem rdddere fciunt, qu£ caufafit , cur lupitor infua ccdefti feUa fedendo, interdum dextrum pedemfupcrfinijlrim reponat» — y Polidoro descarga sobre los astrólogos la burla más dura del diálogo: esas cosas no se les niegan a nuestros astrólogos ni a los filósofos, que hasta saben dar razón de por qué Júpiter, sentado en su silla celeste, a veces pone el pie derecho sobre el izquierdo. Lectura restituida: *non equidem ista desperantur a nostris astrologis vel philosophis, qui etiam rationem reddere sciunt quae causa sit cur Iupiter in sua caelesti sella sedendo interdum dextrum pedem super sinistrum reponat*.
«hafce illoru hominti ioculatcrias obfcuritates,futilesq;fubtilitates nojlrofermoni mifceremus» — y Roberto le recuerda la regla que el propio Polidoro había puesto al principio: no mezclar en su conversación esas oscuridades bufonescas y sutilezas fútiles de aquellos hombres. La regla de método del diálogo es excluir a los astrólogos de la discusión. Lectura restituida: *hasce illorum hominum ioculatorias obscuritates futilesque subtilitates nostro sermoni misceremus*.
«ufurpemus idui Socratis fcitu:Quodfupranos,nihil ad nos» — y cierra el tramo con la sentencia de Sócrates: lo que está sobre nosotros, nada nos toca. Lectura restituida: *usurpemus id vetus Socratis scitum: quod supra nos, nihil ad nos*.
«Haud equidem credo,quiafit diuinitm itlis ingenium,aut rerumfato prudentia maior» — Roberto explica el presagio de los animales citando a Virgilio y quedándose con su negación: no cree que haya en ellos ingenio divino ni una prudencia mayor por decreto del hado, sino que siguen la mudanza del aire. La autoridad poética se usa aquí para descartar lo sobrenatural, no para respaldarlo. Lectura restituida: *haud equidem credo quia sit divinum illis ingenium, aut rerum fato prudentia maior*.
«Putabant equidem, quando rem nullam adminidrari,nift aufficiouolebam» — y sobre los antiguos concede el hecho sin conceder la doctrina: lo creían, pues no querían que se administrara asunto alguno sino con auspicio. Lectura restituida: *putabant equidem, quando rem nullam administrari nisi auspicio volebant*.
«Quifieri potuit,utiUiprifci mortales alioquifapientifiimi, in hanedelyrationem incredibilem coUapfi fintlQuid re/picis?exprome,qua[o,tantaftul titia caufam» — y Polidoro plantea la pregunta que organiza el resto del libro: cómo pudo ser que aquellos antiguos mortales, por lo demás sapientísimos, cayeran en semejante desvarío increíble; que exponga la causa de tanta necedad. Lectura restituida: *qui fieri potuit ut illi prisci mortales alioqui sapientissimi in hanc delyrationem incredibilem collapsi sint? Quid respicis? Exprome, quaeso, tantae stultitiae causam*.
«Tu enim libro de Inuetoribus reru quinto , perite porro docuifti,qudm demones, pre fertim ante Chrijli Senatoris noihriaiuentu, multas nocendi artes habuerint, quamifi multijugibus refpon forti faUacijs miferos mortales petierint , deluferint, perdiderint» — y la respuesta arranca remitiendo a otra obra del mismo Polidoro: en el libro quinto de los Inventores de las cosas enseñó con pericia cuántas artes de dañar tuvieron los demonios, sobre todo antes de la venida de Cristo, y con cuántas falacias de respuestas de toda clase atacaron, burlaron y perdieron a los míseros mortales. Lectura restituida: *tu enim libro de Inventoribus rerum quinto perite porro docuisti quam daemones, praesertim ante Christi Salvatoris nostri adventum, multas nocendi artes habuerint, quamque multiiugibus responsorum fallaciis miseros mortales petierint, deluserint, perdiderint*.
«creatos, acriacj; habere corpori, ut Apuleio Platonico , ac diuo placet Aitguftmo , ipfos Platonicos in hac parte fecUto: qui ob fuperbiam inde deicdi,partim in terre inftmo,partim inaere uerftntur, nocendifemper cupidi» — y define a los demonios con doble autoridad: son espíritus creados por Dios en el cielo, que tienen cuerpos aéreos, como place a Apuleyo Platónico y al divino Agustín, que en esta parte siguió a los mismos platónicos; arrojados de allí por soberbia, moran parte en lo más bajo de la tierra y parte en el aire, siempre deseosos de dañar. Lectura restituida: *creatos, aereaque habere corpora, ut Apuleio Platonico ac divo placet Augustino, ipsos Platonicos in hac parte secuto, qui ob superbiam inde deiecti, partim in terrae infimo, partim in aere versantur, nocendi semper cupidi*.
«Demones genus aerium in terra, mediaq; regione collocatos, co Iere debemus-Et quamuishi dtemones prope nosjint, nunquam tamen nobis mamfifle apparenf.pfudentie mirabilis participes [unt,acuto qmppemgenio, terta ciq; memoria, cogitationes no&ras omnes cognofcut» — y cita a Platón en el Epinomis: a los demonios, género aéreo colocado en la tierra y en la región media, debemos darles culto; y aunque estén cerca de nosotros, nunca se nos aparecen manifiestamente, son partícipes de una prudencia admirable, de ingenio agudo y memoria tenaz, y conocen todos nuestros pensamientos. Lectura restituida: *daemones genus aerium in terra mediaque regione collocatos colere debemus; et quamvis hi daemones prope nos sint, nunquam tamen nobis manifeste apparent; prudentiae mirabilis participes sunt, acuto quippe ingenio tenacique memoria cogitationes nostras omnes cognoscunt*.
«Alterum tibi non concedat Peripatetici,quoru pr'mceps,uti ipfefcis,fuit Ari ftoteles,quidemonimnonmeminerum: alterumnon admittit Auguftmus,ut ejlin libro de duitate Deitfo no,qmuultdenwnesapud nos,in malamfemper partem acceptum iri» — y Polidoro le opone dos objeciones nombradas: lo uno no se lo concederían los peripatéticos, cuyo príncipe fue Aristóteles, que no mencionó a los demonios; lo otro no lo admite Agustín, que en el libro noveno de la Ciudad de Dios quiere que entre nosotros la palabra demonio se tome siempre en mala parte. El diálogo deja la objeción en pie y la responde en el turno siguiente, sin borrarla. Lectura restituida: *alterum tibi non concedent Peripatetici, quorum princeps, uti ipse scis, fuit Aristoteles, qui daemonum non meminerunt; alterum non admittit Augustinus, ut est in libro de Civitate Dei nono, qui vult daemones apud nos in malam semper partem acceptum iri*.
«Vidi ego, imo nemo non quotidie uidet, homine i demoneprehenfum,agitaumq;, effundere ea qua nunquam audi Uit, er ii aliena lingua, quam nunquam didicit» — y Roberto arguye desde lo que dice haber visto: vio, y no hay quien no lo vea a diario, a un hombre poseído y agitado por un demonio soltar cosas que nunca había oído, y eso en lengua ajena que nunca aprendió. Lo que aduce es la posesión con habla en lengua desconocida. Lectura restituida: *vidi ego, immo nemo non quotidie videt, hominem a daemone prehensum agitatumque effundere ea quae nunquam audivit, et id aliena lingua quam nunquam didicit*.
«Malus itaqs demon potefl aduerfus malos homines, uelut infumgregem, nifi prohibeatur: aduerfus bonos non item,nifi Deus permittat: er id quidem noti ad perdendum, fed ad probandum» — y fija el límite del poder demoníaco con Agustín: el demonio malo puede contra los hombres malos, como contra su propio rebaño, si no se lo impiden; contra los buenos no, salvo que Dios lo permita, y eso no para perderlos sino para probarlos. Lectura restituida: *malus itaque daemon potest adversus malos homines, velut in suum gregem, nisi prohibeatur; adversus bonos non item, nisi Deus permittat, et id quidem non ad perdendum, sed ad probandum*.
«Pnediftio futuram immortalis Dei duntaxat opus efi. Quoifi aliquando damones aliquid pnedixerunt, ftultum er incautum uulgus deceperunt» — y Polidoro objeta con Crisóstomo que la predicción de las cosas futuras es obra únicamente del Dios inmortal, y que si alguna vez los demonios predijeron algo, engañaron al vulgo necio e incauto. Lectura restituida: *praedictio futurorum immortalis Dei duntaxat opus est; quod si aliquando daemones aliquid praedixerunt, stultum et incautum vulgus deceperunt*.
«Sciut,'mquam,iamones inprimis, que ipfi machinaturifune, e?futura quada, utpote quafi in procindu,non aute longo poj) tempore euentura» — y Roberto acota su concesión: los demonios saben ante todo lo que ellos mismos van a maquinar, y algunas cosas futuras en cuanto están a punto de suceder, no las que ocurrirán mucho después. El saber demoníaco queda reducido a lo inminente y a lo propio. Lectura restituida: *sciunt, inquam, daemones in primis quae ipsi machinaturi sunt, et futura quaedam utpote quasi in procinctu, non autem longo post tempore eventura*.
«Superiore aftate,quemadmodum audi8i,cim ingens beUum in terra Italia arieret,inter Carolu Cafarem z?Erancifcu GaUortm regem» — y lo ilustra con un ejemplo de su propio tiempo: el verano anterior, cuando ardía una guerra enorme en tierra de Italia entre el César Carlos y Francisco rey de los franceses. La obra se fecha a sí misma en la guerra de la Liga de Cognac y no en la antigüedad que discute. Lectura restituida: *superiore aestate, quemadmodum audisti, cum ingens bellum in terra Italiae arderet inter Carolum Caesarem et Franciscum Gallorum regem*.
«Himam Romanorum regem nympham Aegeruni,Q^ Sertorium ceruam Diana,ut pradicabat , numineafflatam confultricem, er Socratem damonem confiliariwm , quem Apuleius delt appellat, habuife» — y da los tres casos clásicos de trato familiar con esos espíritus: Numa, rey de los romanos, tuvo por consultora a la ninfa Egeria; Quinto Sertorio, a una cierva de Diana que según proclamaba estaba inspirada por un numen; y Sócrates, a un demonio consejero, al que Apuleyo llama dios. Lectura restituida: *Numam Romanorum regem nympham Egeriam, Q. Sertorium cervam Dianae, ut praedicabat, numine afflatam consultricem, et Socratem daemonem consiliarium, quem Apuleius deum appellat, habuisse*.
«utijle nihil fuo imante deo,coattus (it uitxmfinire ueneno; et ille nudo fute dee monitu edoftus,domcjlickfraude perierit» — y adjudica a esos tratos el desenlace, no el beneficio: que aquél, sin ayuda alguna de su dios, se viera forzado a acabar la vida con veneno, y el otro, instruido por el aviso de su diosa, pereciera por fraude doméstico. El argumento es el resultado, no la doctrina. Lectura restituida: *ut iste nihil suo iuvante deo coactus sit vitam finire veneno, et ille nudo suae deae monitu edoctus domestica fraude perierit*.
«humanas hojlixsjibi immolatas uolebant» — y sostiene que aquellos dioses querían que se les inmolaran víctimas humanas, remitiendo otra vez al libro quinto de los Inventores de las cosas. Lectura restituida: *humanas hostias sibi immolatas volebant*.
«louem & Apollinem magnis afficijje Italiam dadibus,qubd decuma hominumftbinon fuijfet immolata» — y Polidoro consigna, con Dionisio de Halicarnaso por testigo, que Júpiter y Apolo afligieron a Italia con grandes desastres porque no se les había inmolado el diezmo de los hombres. La objeción se pone en boca de quien defiende que el sacrificio se hacía para evitar un peligro mayor. Lectura restituida: *Iovem et Apollinem magnis affecisse Italiam cladibus, quod decuma hominum sibi non fuisset immolata*.
«ut libitum cuiq;fiterit, opinetur. Homofune prudes non putauitp.c a ueritate recedendam, utfe autore in polierim tempus , eius uanieobferuationis cura alios tangeret» — y del capítulo de Plinio sobre los encantamientos retiene la reserva y no la afirmación: que opine cada cual como le plazca, pues aquel hombre prudente no juzgó que hubiera que apartarse de la verdad, para que con su autoridad no alcanzara a otros en lo sucesivo el cuidado de esa vana observación. Lectura restituida: *ut libitum cuique fuerit opinetur; homo sane prudens non putavit a veritate recedendum, ut se autore in posterum tempus eius vanae observationis cura alios tangeret*.
«Demones igitur p0 tuerunt ex tanto rerum motu, er alterius partis jiu dio uehementi prefentire ac praedicere, breuifktvrS ut urbs caperetur» — y saca de ese caso el límite del pronóstico demoníaco: los demonios pudieron presentir y predecir, por el gran movimiento de las cosas y por el ímpetu vehemente de una de las partes, que en breve la ciudad sería tomada; la frase sigue acotando que no antes de que el de Borbón concibiera el plan. Lectura restituida: *daemones igitur potuerunt ex tanto rerum motu et alterius partis studio vehementi praesentire ac praedicere brevi futurum ut urbs caperetur*.
«ii hofles jint, qui dies nodesq; nos oppugnent, in cer tamej; uocet,quu tefle Apoftolo:Non coronabitur, nifi quifortiter pugnant» — y a la pregunta de si no convendría que tales espíritus fueran aniquilados responde que más vale que existan enemigos así, que nos combatan día y noche y nos llamen al certamen, pues según el Apóstol no será coronado sino quien pelea con valor. Lectura restituida: *ut eiusmodi hostes sint, qui dies noctesque nos oppugnent, in certamenque vocent, cum, teste Apostolo, non coronabitur nisi qui fortiter pugnant*.
«Carmina uel coelo pofiunt deducere lunam. Item: frigidus in pratis cantando rumpitur anguis» — la lista de fórmulas verbales que el diálogo examina abre con dos versos de Virgilio: los cantos pueden bajar la luna del cielo, y la fría serpiente revienta en los prados por el canto. La obra los cita como opinión recibida, para examinarla después. Lectura restituida: *carmina vel caelo possunt deducere lunam; frigidus in pratis cantando rumpitur anguis*.
«Cato de re rujiica, luxata membra hac cantione [it* nafieri tradit ; Donata, daries, iardaries, aflararies» — y consigna la fórmula de Catón para los miembros dislocados, con sus palabras tal cual: la obra transmite el ensalmo íntegro en vez de aludir a él. Lectura restituida solo de la s larga: *Cato de re rustica luxata membra hac cantione sanari tradit*; las sílabas del ensalmo van como las da el impreso y no se restituyen.
«Bone deus, Cato uir tamftpiem,duxit animo ijlam cantionem, uerbis mhiljigni picantibus compofiitam, ualere aliquid, ad moueniwm Deum» — y Polidoro objeta lo que a su juicio no cabe creer: que Catón, varón tan sabio, tuviera por eficaz para mover a Dios un ensalmo compuesto de palabras que no significan nada. La objeción va contra la autoridad antigua, no contra el vulgo. Lectura restituida: *bone Deus, Cato vir tam sapiens duxit animo istam cantionem, verbis nihil significantibus compositam, valere aliquid ad movendum Deum?*
«M. quoque Varro haud extra talem culpam ci? , qui affirmat caminefanari podagras Nlarforum , qui Italia populifiunt, cantu (erpentes contrahi,uulgo tradiderunt . M . Sermlius Houianus m lippitudinis metu , duabus literisgracis tt ftf chartam infcriptam, lina ad collum circumliga tam ferre confueuerat» — y añade a Varrón en la misma culpa por afirmar que la gota se cura con canto, la tradición vulgar de que los marsos atraen serpientes cantando, y a M. Servilio Noniano, que por miedo a la oftalmía solía llevar al cuello, atado con hilo, un papel escrito con dos letras griegas. El amuleto letrado se registra con su procedimiento. Lectura restituida: *M. quoque Varro haud extra talem culpam est, qui affirmat carmine sanari podagras; Marsorum, qui Italiae populi sunt, cantu serpentes contrahi vulgo tradiderunt; M. Servilius Nonianus lippitudinis metu duabus literis graecis chartam inscriptam, lino ad collum circumligatam ferre consueverat*.
«fiunt bene multi i nefitrijs magijlris ita injlituti , ut pro certo quafi habeant [e ualentes forefi uerba f.uangelica,uel pfitlmm aliquem eodem modo gc&arint» — y Polidoro traslada la costumbre a su presente: hay bastantes instruidos por maestros nefandos de modo que tienen casi por cierto que estarán sanos si llevan encima, del mismo modo, palabras evangélicas o algún salmo. El diálogo trata el amuleto cristiano como continuación del amuleto pagano. Lectura restituida: *sunt bene multi a nefariis magistris ita instituti, ut pro certo quasi habeant se valentes fore si verba evangelica vel psalmum aliquem eodem modo gestarint*.
«Sane Chri Jlus uoluitfium fuangelim publice prtedicari, non quo mortales mutaficripta manibusferret, fied eorum fenfa mente perciperent , memoriacp tenerent» — y Roberto lo rechaza por su fin: Cristo quiso que su Evangelio se predicara públicamente, no que los mortales llevaran en las manos escritos mudos, sino que percibieran su sentido con la mente y lo retuvieran en la memoria. Lectura restituida: *sane Christus voluit suum Evangelium publice praedicari, non quo mortales muta scripta manibus ferrent, sed eorum sensa mente perciperent memoriaque tenerent*.
«Sic Homerus [cribit,Vly[- fem accepto uulnere in fimine, profluumn[anguinis cantatione cohibuifie» — y Polidoro contrapone el caso que a él le parece fuerte: así escribe Homero que Ulises, recibida una herida en el muslo, contuvo con un canto el flujo de la sangre. Lectura restituida: *sic Homerus scribit Ulyssem accepto vulnere in femine profluvium sanguinis cantatione cohibuisse*.
«incanta torum genus nemo nefeit effe longe poftbomines natos ualde impium, ualdeq; improbum , acfraudulent$mum,qui demonum nominc,non item D-ei, artem , [celerate exercent» — y Roberto responde con un retrato del oficio: nadie ignora que el género de los encantadores es, con mucho, el más impío, el más malvado y el más fraudulento de cuantos han nacido, y que ejercen criminalmente su arte en nombre de los demonios y no de Dios, y lo hacen por precio. La objeción combina lo doctrinal con lo económico. Lectura restituida: *incantatorum genus nemo nescit esse longe post homines natos valde impium valdeque improbum ac fraudulentissimum, qui daemonum nomine, non item Dei, artem scelerate exercent, idque pretio faciunt*.
«qui uerba igno ta malitiofe u[urpant,qui notas figuras instar deo rttrnfimulacronm nefarie adorant,quiuariarum rerum imagines, item annutos lapidesq;,uclut[aera artis in&rmenta habent» — y detalla su aparato: usan maliciosamente palabras desconocidas, adoran nefandamente signos y figuras como si fueran simulacros de dioses, y tienen imágenes de cosas varias, y también anillos y piedras, por instrumentos sagrados de su arte. Es el inventario del utillaje mágico tal como lo describe quien lo condena. Lectura restituida: *qui verba ignota malitiose usurpant, qui notas figurasque instar deorum simulacrorum nefarie adorant, qui variarum rerum imagines, item annulos lapidesque velut sacra artis instrumenta habent*.
«Venient tibi duo hacfubito in die utwfi: rilitas , cruiduitas, propter multitudinem maleficiorum tuorum, er propter duritiam incantatorum tuormd» — y apoya la condena en Isaías: vendrán sobre ti estas dos cosas de repente en un solo día, orfandad y viudez, por la multitud de tus maleficios y por la dureza de tus encantadores. Lectura restituida: *venient tibi duo haec subito in die una, sterilitas et viduitas, propter multitudinem maleficiorum tuorum, et propter duritiam incantatorum tuorum*.
«Quam oh remfapieter Mofes fuis Hebrais praecepit, quemadmodum in Qeut. eil,ut incantatores omni tempore extermina dos curarent» — y remata con el Deuteronomio: por lo cual sabiamente mandó Moisés a sus hebreos que en todo tiempo procuraran exterminar a los encantadores. Lectura restituida: *quam ob rem sapienter Moses suis Hebraeis praecepit, quemadmodum in Deuteronomio est, ut incantatores omni tempore exterminandos curarent*.
«Furor idisfecudim fimilitudinan ferpentis,ficut afpidisfurde,et obturantis aures fuas, que non exaudiet uocem incantantiu» — y Polidoro replica con el salmo del áspid sordo que tapa sus oídos y no oirá la voz de los encantadores, para concluir que algo valen los encantamientos: el argumento es que la Escritura los supone eficaces al describir la excepción. Lectura restituida: *furor illis secundum similitudinem serpentis, sicut aspidis surdae et obturantis aures suas, quae non exaudiet vocem incantantium*.
«Eccf ego mittant uobisferpen tes mortiferos, quibus no eft incantatio, etmordebut Uos,aitDonitnm» — y Roberto le opone Jeremías: he aquí que os enviaré serpientes mortíferas, contra las cuales no hay encantamiento, y os morderán, dice el Señor. La eficacia queda condicionada al permiso divino y no a la fórmula. Lectura restituida: *ecce ego mittam vobis serpentes mortiferos, quibus non est incantatio, et mordebunt vos, ait Dominus*.
«Felix, qui potuit rerum cognofcere caufas» — y ante la pregunta de por qué la serpiente está más sujeta que ningún otro animal a los encantamientos, Roberto responde con el verso de Virgilio antes de arriesgar su propia conjetura: feliz quien pudo conocer las causas de las cosas. La cita hace de reconocimiento de ignorancia. Lectura restituida: *felix qui potuit rerum cognoscere causas*.
«At mulieres inprimis talibus armata uenefcifs, permultos in dtesfingulos perdunt infimtes,partus‘ue infirmatos fuffocant,fimiliter fiu ges enecant,atq;fintes inficiat» — y el diálogo pasa al maleficio femenino: las mujeres, armadas sobre todo de tales venenos, matan cada día muchísimos infantes, ahogan los partos no formados, del mismo modo destruyen las mieses e infectan las fuentes. Es el catálogo de daños que la caza de brujas de esos años imputa. Lectura restituida: *at mulieres in primis talibus armatae veneficiis permultos in dies singulos perdunt infantes, partusve informatos suffocant, similiter fruges enecant atque fontes inficiunt*.
«Quia mulierespartim ob animi lenitatem, fibi innatam,partim ob imprudentem credulitate , nefeio quo pado d damonib. facilius hifce obligantur fccleribus» — y da la razón que adjudica al sexo: porque las mujeres, en parte por la blandura de ánimo que les es innata y en parte por su crédula imprudencia, no sabe él de qué modo quedan más fácilmente ligadas por los demonios a estos crímenes. La explicación se ofrece con un no sé de qué modo dentro. Lectura restituida: *quia mulieres partim ob animi lenitatem sibi innatam, partim ob imprudentem credulitatem, nescio quo pacto a daemonibus facilius hisce obligantur sceleribus*.
«Neque omnipotens Deus udo medofmeret muli aliquid effe, nifi ufep eo e'jiet omnipotens ,cr bonus, ut benefaceret, e? de malo» — y a la pregunta de por qué Dios lo permite responde con el Enquiridión de Agustín: Dios omnipotente de ningún modo permitiría que hubiera algún mal, si no fuera hasta tal punto omnipotente y bueno que hiciera bien también del mal. Lectura restituida: *neque omnipotens Deus ullo modo sineret mali aliquid esse, nisi usque eo esset omnipotens et bonus ut bene faceret et de malo*.
«ne meo dtemonia eijcient,ferpentes todet,fuper dtgrotos manus imponent, et bene babebunt» — y del lado lícito pone las señales que según Marcos seguirán a los que creyeren: en mi nombre echarán demonios, tomarán serpientes, impondrán las manos sobre los enfermos y estarán bien. El diálogo separa la fórmula legítima por el nombre invocado, no por la operación. Lectura restituida: *in nomine meo daemonia eiicient, serpentes tollent, super aegrotos manus imponent, et bene habebunt*.
«Refpondensautem ffiritus maius, dixit eis: I E SVM noui,er Paulumfcio , uos autem qui cjtisi Et vnfilies in eos homo in quo erat iamoniu malu,muaiuit contra eos, ita ut nudi minerad effugerent de domo illa» — y marca el límite con el caso de los hijos de Esceva: respondiendo el espíritu malo les dijo que conocía a Jesús y sabía de Pablo, pero que quiénes eran ellos, y saltando sobre ellos el hombre en quien estaba el demonio prevaleció, de modo que huyeron desnudos de aquella casa. La fórmula correcta en boca indebida se vuelve contra quien la usa. Lectura restituida: *respondens autem spiritus malus dixit eis: Iesum novi, et Paulum scio, vos autem qui estis? Et insiliens in eos homo in quo erat daemonium malum, invaluit contra eos, ita ut nudi et vulnerati effugerent de domo illa*.
«Propbetare, uirtutes facere, itemonia cijcere, interdttm non eius meriti» — y con Jerónimo distingue el don del mérito: profetizar, hacer prodigios y echar demonios a veces no es mérito de quien obra. La eficacia no da mérito a quien la ejerce, según esta distinción. Lectura restituida: *prophetare, virtutes facere, daemonia eiicere interdum non eius meriti est qui operatur*.
«Hac eego omnia , id eB , pue auguratio , fiue extispicium ,f.ue qualibet immolatio ,pue etiam fortitio , aut quictmquc motus auium-.uelpecudum,er infteftio quacunq;fibrarum s ut aliquid de futuris uideantur ojkndere , operatione damo nu fieri non dubito, dirigentium uel auium,uel pecudum, ttelfibrarum motus,autfortium, fecundum ea figna, qua docuerint ijdem demotus obferuari ab eis, quibui anis huius [dentiam tradiderint» — y la tesis se cierra con Orígenes sobre los Números: no duda de que todas esas cosas, sea augurio, extispicio, cualquier inmolación o sorteo, o cualquier movimiento de aves o de reses y cualquier inspección de entrañas que parezca mostrar algo del futuro, ocurren por operación de los demonios, que dirigen los movimientos de aves, reses, fibras o suertes según las señales que ellos mismos enseñaron a observar a quienes les transmitieron la ciencia de este arte. Es la explicación causal de toda la materia que la primera obra del volumen colecciona. Lectura restituida: *haec ego omnia, id est sive auguratio, sive extispicium, sive qualibet immolatio, sive etiam sortitio, aut quicumque motus avium vel pecudum, et inspectio quaecumque fibrarum, ut aliquid de futuris videantur ostendere, operatione daemonum fieri non dubito, dirigentium vel avium vel pecudum vel fibrarum motus aut sortium secundum ea signa quae docuerint iidem daemones observari ab eis quibus artis huius scientiam tradiderint*.
«AtquibochonfcmitHetruria, qu<e illud cuidam Tagi apud fe,fubitd ex terra ndto,dfii - gnatiid quoddme libro de Imentonbus rerum primo eft explicatum dilucide. RO B. Verum dicis, dilucet eam effefibulam» — y sobre el origen del arte augural el diálogo consigna las dos posiciones seguidas, con las siglas de los interlocutores dentro del propio verbatim: Polidoro objeta que Etruria lo adjudica a un tal Tages nacido de repente de la tierra, remitiendo al libro primero de sus Inventores de las cosas, y Roberto contesta que está claro que eso es una fábula. Lectura restituida del cuerpo: *at qui hoc non sentit Hetruria, quae illud cuidam Tagi apud se subito ex terra nato assignavit, id quod in libro de Inventoribus rerum primo est explicatum dilucide. ROB. Verum dicis, dilucet eam esse fabulam*.
«HondmnabitiS,net^au^urabmini, neq; aiiungmim ai incantatores» — la prohibición legal se cita primero por el Levítico: no auguraréis ni os acercaréis a los encantadores. Lectura restituida: *non augurabimini, neque accedetis ad incantatores*; el arranque de la frase queda ilegible en esta capa de texto.
«Siiniroieris in terram,quam Dominus Deus tuus dabit tibi,nsm difcasfacerefecundum abominationes gentium ittarum,neq; diuinans diuinatione,nequefortiens fortibus, neque maleficus,neq^incantator,neque portentorum inffcdhr» — y después por el Deuteronomio, con la lista completa de oficios vedados: al entrar en la tierra que el Señor tu Dios te dará, no aprendas a hacer según las abominaciones de aquellas gentes, ni haya adivino que adivine, ni echador de suertes, ni maléfico, ni encantador, ni inspector de portentos. Es la enumeración que ordena todo el resto del diálogo. Lectura restituida: *si ingressus fueris in terram quam Dominus Deus tuus dabit tibi, ne discas facere secundum abominationes gentium illarum, neque divinans divinationem, neque sortiens sortibus, neque maleficus, neque incantator, neque portentorum inspector*.
«per antipbrafim diuinationem didam exiflimat» — y a la etimología que hace venir adivinación de lo divino, Roberto responde con Orígenes que ese desvarío se llama adivinación por antífrasis, es decir, por lo contrario de lo que nombra. Lectura restituida: *per antiphrasim divinationem dictam existimat*.
«diuinatio nem apudfacros autores nunquam in boni accipi par tem,quodin eanthil diuinitatisfed plurimum bonarum mentiu diffierditionis infit,nifi caueatur» — y con Jerónimo en el comentario a Miqueas: entre los autores sagrados la adivinación nunca se toma en buena parte, porque en ella no hay nada de divinidad sino mucha perdición de las buenas mentes, si no se toma precaución. Lectura restituida: *divinationem apud sacros autores nunquam in boni accipi partem, quod in ea nihil divinitatis sed plurimum bonarum mentium disperditionis insit, nisi caveatur*.
«monesnon alijs armis nos circumfident,cppugnant , urgent,quo tandem uiflos perdant» — y sostiene que hay que precaverse de ese arte más que de nada, porque los demonios no nos cercan, atacan y acosan con otras armas para al fin perdernos vencidos. Lectura restituida: *daemones non aliis armis nos circumsident, oppugnant, urgent, quo tandem victos perdant*.
«Nos enim quum,emfti cibo er uino ad quietem imus,[olemusfomniare, acfomniando plurimum confufa,perturbataq;cernere.Q£ouifo,poilqitam nofmtcoUegimus,quum interdum berterreamur,ecce tibi fubito idm>ntmmpulfu,iUud haud pro nihilo habendum rati,nonfomnij caufam,fei euentrn jiulttfiime quierimus» — y da la explicación fisiológica del sueño ominoso: cuando nos vamos a dormir cargados de comida y vino solemos soñar y ver en sueños muchas cosas confusas y turbadas, y una vez recobrados, si nos hemos asustado, por impulso de los demonios juzgamos que aquello no es cosa de nada y buscamos neciamente no la causa del sueño sino su desenlace. La objeción está en cambiar la pregunta, no en negar el fenómeno. Lectura restituida: *nos enim cum, hausto cibo et vino, ad quietem imus, solemus somniare, ac somniando plurimum confusa perturbataque cernere; quo viso, postquam nosmet collegimus, cum interdum perterreamur, ecce tibi subito daemonum impulsu, illud haud pro nihilo habendum rati, non somnii causam sed eventum stultissime quaerimus*.
«mduite omnia arrnDei, ut politisJhre contrauerfutius diabolitquoniam non ejl nobis coUuffatio aduerfus fang.tinem& carnem, fed aduerfus principatus, aduerfus potefbites,aducrfus mundi rectores tenebrarum harum , adtierfisffintualianequitiieinccelejlibus» — y Roberto opone a Polidoro la carta a los Efesios: vestíos de toda la armadura de Dios para poder estar firmes contra las asechanzas del diablo, porque nuestra lucha no es contra la sangre y la carne sino contra los principados, las potestades, los rectores de estas tinieblas del mundo y las maldades espirituales en lo celeste. Lectura restituida: *induite omnia arma Dei, ut possitis stare adversus insidias diaboli, quoniam non est nobis colluctatio adversus sanguinem et carnem, sed adversus principatus, adversus potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, adversus spiritualia nequitiae in caelestibus*.
«talia officia fortitifmt, ut effient recbres tenebrarum , quod ejfe lucis principes noluerint» — y con Jerónimo explica de dónde les viene el oficio: les tocaron en suerte tales cargos, ser rectores de las tinieblas, porque no quisieron ser príncipes de la luz. Lectura restituida: *talia officia sortiti sunt, ut essent rectores tenebrarum, quod esse lucis principes noluerint*.
«Haudfemper,autorc diuo Augyftina,ita cadunt res. Ut a demombus preuidentur,quodfumnti redoris or bis confiliarij nonfwnt» — y con Agustín pone el límite del saber demoníaco: no siempre caen las cosas como los demonios las prevén, porque no son consejeros del supremo rector del orbe. Lectura restituida: *haud semper, autore divo Augustino, ita cadunt res ut a daemonibus praevidentur, quod summi rectoris orbis consiliarii non sunt*.
«Qjtum Imperator iubet moueri cafbra, omnes milites de itione cogitant,earaq • futura prefen tiuntcr tamenfepenumero accidit,ut nonfequatur, imperatore eode temporis nwmento,ex caufa mutato confilio,aliter iubente» — y lo ilustra con el campamento: cuando el general manda mover el campamento, todos los soldados piensan en la marcha y la presienten futura, y sin embargo muchas veces ocurre que no se sigue, porque el general, en ese mismo instante, cambia de plan por alguna causa y ordena otra cosa. La analogía traslada el error del pronóstico a la libertad de quien manda. Lectura restituida: *cum imperator iubet moveri castra, omnes milites de itione cogitant eamque futuram praesentiunt; et tamen saepenumero accidit ut non sequatur, imperatore eodem temporis momento, ex causa mutato consilio, aliter iubente*.
«Quum Ezechsas rex luda grauiter tegrotaret, eyy Deus iufaffet Efaia propheta, ut eijuii uerbis morte nuciaret : iam tum perinde iantor.es ut medici diurnare poterant, itafaituru,ut iiie ex morbo minime comalcfcerct:quum tamen ecce Deus precibus placatus,tantum abfuit ut regem obire mortem permferit,utetiam in aliquot annos» — y el ejemplo bíblico del mismo mecanismo: enfermando gravemente Ezequías rey de Judá y habiendo mandado Dios al profeta Isaías que le anunciara la muerte, ya entonces los adivinos, igual que los médicos, podían pronosticar que no sanaría de la enfermedad, y sin embargo Dios, aplacado por sus ruegos, tan lejos estuvo de permitir que el rey muriera que hasta lo conservó algunos años. La oración altera el desenlace y con él el pronóstico. Lectura restituida del cuerpo: *cum Ezechias rex Iuda graviter aegrotaret, et Deus iussisset Esaiam prophetam ut ei duris verbis mortem nuntiaret, iam tum perinde divinatores ut medici divinare poterant ita futurum ut ille ex morbo minime convalesceret; cum tamen ecce Deus precibus placatus, tantum abfuit ut regem obire mortem permiserit, ut etiam in aliquot annos servaverit*.
«Ponit tu modos in divinandi amentia* POL . Amentiam uocas diuind» — y el diálogo llega a su formulación más dura, con las siglas de los interlocutores dentro del verbatim: Roberto habla de modos dentro de la demencia de adivinar, y Polidoro le pregunta si llama demencia al arte adivinatoria. Lectura restituida del cuerpo: *ponis tu modos in divinandi amentia? POL. Amentiam vocas divinandi artem?*
«Si enimfciremus futura mala, qu£ nullo ccnfilio uitari pofifunt, iam ante nos metu cruciando,omnis fuperioris uit£ frudum perdere - mus :Sin uero bona prceuiiermus,tctum iUud expedhtionis tempus graue nobisforet:cr quum eueniret, minus multo grata exifierent» — y la razón que da para preferir la ignorancia: si supiéramos los males futuros que no pueden evitarse con ningún consejo, atormentándonos de miedo por anticipado perderíamos todo el fruto de la vida anterior; y si previéramos los bienes, todo ese tiempo de espera nos sería pesado, y al llegar resultarían mucho menos gratos. Lectura restituida: *si enim sciremus futura mala quae nullo consilio vitari possunt, iam ante nos metu cruciando omnis superioris vitae fructum perderemus; sin vero bona praeviderimus, totum illud expectationis tempus grave nobis foret, et cum eveniret, minus multo grata existerent*.
«Atq^fic ignoratio fiutu rorum utilior ejl, quam fcientia,quu illud nobis modis omnibus negatumfit» — y concluye que así la ignorancia de lo futuro es más útil que la ciencia, puesto que aquélla nos está negada de todos modos. Lectura restituida: *atque sic ignoratio futurorum utilior est quam scientia, cum illud nobis modis omnibus negatum sit*.
«quaquam Arilhteles in eo libello , quem de Diuiuatio neperfomnium fcripfit,fapientis,non item infitnief '- fediuinare probat» — y Polidoro consigna que Aristóteles, en el librito que escribió sobre la adivinación por el sueño, sostiene que adivinar es del sabio y no del insano. La discrepancia con Platón queda registrada sin armonizarse. Lectura restituida: *quanquam Aristoteles in eo libello quem de Divinatione per somnium scripsit, sapientis, non item insani, esse divinare probat*.
«Principes deuotorm fecla habentur, quos magic£ artis peritos appellatiijfefeaprbno dtemonu amicitie dant, deuouentcp:qu4refreti,eos confulumt, deuocant, mor tuos interrogant,umbras excitant,qui necromates dicuntur» — y viene la clasificación de los practicantes: se tienen por príncipes de la secta de los consagrados a quienes llaman peritos en el arte mágica, que se entregan y consagran ante todo a la amistad de los demonios, y confiados en ella los consultan, los llaman, interrogan a los muertos y suscitan sombras, y a éstos se les dice nigromantes. Lectura restituida: *principes devotorum sectae habentur, quos magicae artis peritos appellant, qui sese a primo daemonum amicitiae dant devoventque; qua freti eos consulunt, devocant, mortuos interrogant, umbras excitant, qui necromantes dicuntur*.
«qui uocantur chiromantcs, quod ex linearim qua in manibusfrnit mjfieBione diurnent:qui bydromantes,quod ex aqua: quigeomantes, quod ex terra,[eu figurisin terra defcriptis: qui pyromantcs, quodper ignem: er qui acromantes,qubd per aerem, ideft,perauiumuoiatus,autprocettas» — y sigue la lista por el elemento de cada arte: quiromantes, porque adivinan por la inspección de las líneas de las manos; hidromantes, por el agua; geomantes, por la tierra o por figuras trazadas en tierra; piromantes, por el fuego; y aeromantes, por el aire, esto es, por el vuelo de las aves o por las tormentas. Es el cuadro completo de las artes que el impreso condena, dado por su materia. Lectura restituida: *qui vocantur chiromantes, quod ex linearum quae in manibus sunt inspectione divinent; qui hydromantes, quod ex aqua; qui geomantes, quod ex terra seu figuris in terra descriptis; qui pyromantes, quod per ignem; et qui aeromantes, quod per aerem, id est per avium volatus aut procellas*.
«Credin’ tu obfoleuifjelimb nimis etiam nunc uiget:uiget autem apudftultos,quibustata ineft animo infulfitas ac infcitia,utfacile credant iflis ne - bulonibmpojl homines nates pej<imis,qui bonam <ctatispartem in eiufrrwdi mleficij[uperjUtiomscp nebu lis uerfati,quajlusfaciendi caufa, mi omnia eius occulta depromere conantur: alteriproffieritatem,alij diuitias, honeresq • faturos mendaciter promittut» — y a la objeción de que esas artes ya caducaron por prohibición legal, Roberto contesta que al contrario están hoy demasiado vivas, y vivas entre los necios, cuya insulsez e ignorancia les hace creer a esos bribones pésimos que, habiendo pasado buena parte de su vida en las nieblas de tal maleficio y superstición, por afán de ganancia intentan sacar a la luz todo lo oculto y prometen mentirosamente a uno prosperidad y a otro riquezas y honores futuros. La vigencia se afirma del presente, no de la antigüedad. Lectura restituida: *credisne tu obsolevisse? immo nimis etiam nunc viget; viget autem apud stultos, quibus tanta inest animo insulsitas ac inscitia ut facile credant istis nebulonibus post homines natos pessimis, qui bonam aetatis partem in eiusmodi maleficii superstitionisque nebulis versati, quaestus faciendi causa, mundi omnia eius occulta depromere conantur; alteri prosperitatem, alii divitias honoresque futuros mendaciter promittunt*.
«lUi enim callidi impofbres, pofiquam intellexerunt quas bonis nudati [ujfaiciones inijciant,ad quosq; crimen pertinere opinentur, ttm adartemredcuntfauos damnes confulunt : er demu utfraudulentifaimi,neminemunumhomnem indicantes,tantum fujfiiciones iniettas confirmant» — y describe el mecanismo del fraude para hallar ladrones: aquellos astutos impostores, después de entender qué sospechas albergan los despojados de sus bienes y a quiénes creen que toca el delito, vuelven a su arte y consultan a sus demonios, y al cabo, fraudulentísimos, sin señalar a hombre alguno, se limitan a confirmar las sospechas ya inyectadas. La técnica descrita es la de devolver al consultante lo que él mismo trajo. Lectura restituida: *illi enim callidi impostores, postquam intellexerunt quas bonis nudati suspiciones iniiciant, et ad quosque crimen pertinere opinentur, tum ad artem redeunt suosque daemones consulunt; et demum ut fraudulentissimi, neminem unum hominem indicantes, tantum suspiciones iniectas confirmant*.
«ljUuates rej[onfadabant,edo(h uocibus demcnm,quieas ua nas, confufts, obfcuras er incertas, de fimulacbris, circa qu£ uerfabantur, tanto artificio edebant, ut quomodocumque exitus rei caderet, is certe praedi - itus uideretur» — y cierra el primer libro con la técnica del oráculo: aquellos vates daban respuestas enseñados por voces de demonios, que las emitían vanas, confusas, oscuras e inciertas, desde los simulacros junto a los que se movían, con tanto artificio que, de cualquier modo que cayera el desenlace del asunto, éste pareciera ciertamente predicho. La ambigüedad se adjudica al procedimiento y no al azar. Lectura restituida: *illi vates responsa dabant, edocti vocibus daemonum, qui eas vanas, confusas, obscuras et incertas de simulacris circa quae versabantur tanto artificio edebant, ut quomodocumque exitus rei caderet, is certe praedictus videretur*.
«QuarePlato in Timeo fentit, divinationem a Deo datam hominibus errore mentis duntaxat affidis» — y adjudica a Platón, en el Timeo, la tesis de que la adivinación fue dada por Dios solamente a los hombres afectados de extravío mental; el diálogo añade en la línea siguiente que corresponde al prudente interpretar después lo que el ingenio enfurecido predijo. Lectura restituida: *quare Plato in Timaeo sentit divinationem a Deo datam hominibus errore mentis duntaxat affectis*.
«vbi tfi communitas ueri cum fi.!fo, ibinullmerit iudiciumtquoniamproprium in communifigno notari non potefi» — la regla con que se abre el segundo libro del diálogo: donde hay comunidad de lo verdadero con lo falso no habrá juicio alguno, puesto que lo propio no puede señalarse en un signo común. El problema de todo el libro queda planteado como problema de discernimiento. Lectura restituida: *ubi est communitas veri cum falso, ibi nullum erit iudicium, quoniam proprium in communi signo notari non potest*.
«quo magis delyratj eo frequentiora cim dijs colloquia haberefe aut fitlgim,dut credmt» — y Roberto se niega a tratar las visiones de los dementes con una observación mordaz: cuanto más desvarían, tanto más frecuentes son los coloquios con los dioses que se atribuyen o creen tener. Lectura restituida: *quo magis delirant, eo frequentiora cum diis colloquia habere se aut fingunt aut credunt*.
«Credunt autem complures,^y maxime omnium monachi noftri» — y nombra a quiénes atribuye esa credulidad: la creen bastantes, y sobre todos nuestros monjes. La crítica cae dentro de la propia casa y no sobre los paganos. Lectura restituida: *credunt autem complures, et maxime omnium monachi nostri*.
«de ouis gilline fubijcieniis, de ouiitm partit, acfubitis rerum mutationibus, deos confulmt» — y detalla la materia de esas consultas: sobre los huevos que se han de poner a la gallina, sobre el parto de las ovejas y sobre los cambios repentinos de las cosas, consultan a los dioses. La trivialidad del objeto es parte del argumento. Lectura restituida: *de ovis gallinae subiiciendis, de ovium partu ac subitis rerum mutationibus, deos consulunt*.
«Quinq; fomniffjpecies,tefte Macrobio, funt . ii eft, infommu,quod accidit,quum cura Studium ue ctt iufpiam rei, quod vigilantem tenuerat» — y la regla que Roberto acepta poner arranca de una clasificación tomada de Macrobio: hay cinco especies de sueño, de las cuales la primera es el insomnium, que ocurre cuando la preocupación o el afán por alguna cosa que había ocupado al despierto invade luego al dormido. Lectura restituida: *quinque somnii species, teste Macrobio, sunt; una est insomnium, quod accidit cum cura studiumve cuiuspiam rei, quod vigilantem tenuerat*.
«Alterafomniu,quodejlfiguris tettu/m, itautjine interprete, qui artem caPut, inteUigfnon pofiit-Tertia pbantafnta,qutm quisfemifomnisuidet infefornus uarias late unguntes irruere. Quarta oracultm,quimpcr fomniumperfomgrauis, autDeus ipfe quicquamfuturum efjefiue uti bonum fkciedums malum ue declinandum denunciat.Quinta uipo, cum id perinde euenit,ut cernere uiftfumus» — y sigue con las otras cuatro: el somnium, cubierto de figuras de modo que no puede entenderse sin intérprete que sepa el arte; el phantasma, que uno ve entre sueño y vigilia, con formas varias que se le echan encima; el oraculum, en que por el sueño una persona grave o el mismo Dios anuncia que algo será, o que hay que hacer un bien o esquivar un mal; y la visio, cuando ocurre tal como parecimos verlo. Es la tipología con que la obra ordena todo lo onírico. Lectura restituida: *altera somnium, quod est figuris tectum, ita ut sine interprete qui artem calleat intelligi non possit; tertia phantasma, quam quis semisomnis videt in se formas varias late tangentes irruere; quarta oraculum, cum per somnium persona gravis aut Deus ipse quicquam futurum esse sive uti bonum faciendum malumve declinandum denuntiat; quinta visio, cum id perinde evenit ut cernere visi sumus*.
«quasGr£ci(,tejle Quintiliano )phdtapasuocantr per quas rerum abfentiwm imagines animo prafentan tur» — y adopta para todo ello un solo término, con Quintiliano por testigo: las que los griegos llaman fantasías, por las cuales se presentan al ánimo imágenes de cosas ausentes. Lectura restituida: *quas Graeci, teste Quintiliano, phantasias vocant, per quas rerum absentium imagines animo praesentantur*.
«uera enimuifioeji,quanibilmfefklfi:fklfauer6,qua ueri habet infenihil» — y la primera definición que ensaya es circular y el diálogo lo hace notar: verdadera visión es la que no tiene en sí nada de falso, y falsa la que no tiene en sí nada de verdad. El interlocutor la llama en seguida broma más que conclusión. Lectura restituida: *vera enim visio est quae nihil in se falsi, falsa vero quae veri habet in se nihil*.
«Vile quii fcriptm fit detuda, quomodo referaturiQifia intro iuit in illumfatuius , er quia mifit in cor eius diabolus, uttraderetDomintm. Ipfe ergo aperuit ol eius , Ut loqueretur cfiprmcipibus , er pharifais,quomodoetm traderet, accepta pecunia. Vnde mihi videtur non ejje parua gratia,'mteUigere os quod aperiat Deus, er 'mteUigere os quod aperiat diabolus . No efifinefandi ffiiritus gratia , huiufmoli os er Uerbi difcernere» — y para el discernimiento acude a Orígenes sobre el Éxodo, a propósito de Judas: es gracia no pequeña entender qué boca abre Dios y qué boca abre el diablo, y no hay sin la gracia del Espíritu Santo modo de discernir semejante boca y palabra. La capacidad de distinguir queda ella misma puesta como don, no como técnica. Lectura restituida del cuerpo: *vide quid scriptum sit de Iuda, quomodo referatur: quia introivit in illum Satanas, et quia misit in cor eius diabolus ut traderet Dominum; ipse ergo aperuit os eius ut loqueretur cum principibus et pharisaeis quomodo eum traderet accepta pecunia; unde mihi videtur non esse parva gratia intelligere os quod aperiat Deus, et intelligere os quod aperiat diabolus; non est sine sancti spiritus gratia huiusmodi os et verbum discernere*.
«Si illud prius noueri - tis,q, omnis propheticafcriptura nofitpriuata inter pretationis. No enim uolutate hominis allata efl oltm prophetia, fed ajfiiritufando mpulfi,locutifiuntfati di Dei homines» — y con la segunda de Pedro: sabiendo primero que ninguna escritura profética es de interpretación privada, pues la profecía no fue traída en otro tiempo por voluntad de hombre, sino que los santos hombres de Dios hablaron impulsados por el Espíritu Santo. Lectura restituida: *si illud prius noveritis, quod omnis prophetica scriptura non sit privatae interpretationis; non enim voluntate hominis allata est olim prophetia, sed a spiritu sancto impulsi locuti sunt sancti Dei homines*.
«nam in NumerisBalaam,er apud Cretenfeslouis facerdotes funt propheta appellati , qualesjejle Pejlo,eratueljhnoruantiftites,oraculoruq; interpretes. Ite diuus Ambrofius in prima Pauli ad Corinthios epifiold,ait, alienorufcriptoru interpretes prophetas uocitari. Ita etiam Plato in Timao uaticinioru interpretes prophetas appeUat, quiftpe labi, errareq; poffunt.Ergo non omnis propheta uerus efl» — y Polidoro objeta que el nombre de profeta no toca solo a los verdaderos: en los Números se llama profeta a Balaam, y entre los cretenses a los sacerdotes de Júpiter, que según Festo eran encargados de los templos e intérpretes de oráculos; Ambrosio, en la primera a los Corintios, dice que se llama profetas a los intérpretes de escritos ajenos, y Platón en el Timeo llama profetas a los intérpretes de vaticinios, que muchas veces pueden caer y errar; luego no todo profeta es verdadero. La objeción es filológica y queda en pie. Lectura restituida: *nam in Numeris Balaam, et apud Cretenses Iovis sacerdotes sunt prophetae appellati, quales, teste Festo, erant vel fanorum antistites, oraculorumque interpretes; item divus Ambrosius in prima Pauli ad Corinthios epistola ait alienorum scriptorum interpretes prophetas vocitari; ita etiam Plato in Timaeo vaticiniorum interpretes prophetas appellat, qui saepe labi errareque possunt; ergo non omnis propheta verus est*.
«dualium prophetam frlfum, quifrUatur,quod no iit* teUigat, quod denuntiat. Talis fuit propheta Saul rex ludeorfi,talis Caiapbas,talis Bakam t autor Kmbro pus» — y Roberto concede la objeción y afina la distinción: otro es el profeta que entiende lo que predice y otro el profeta falso, que se engaña porque no entiende lo que anuncia; tal fue profeta Saúl rey de los judíos, tal Caifás, tal Balaam, según Ambrosio. El criterio no es el acierto sino la comprensión de lo dicho. Lectura restituida: *dico alium esse prophetam qui intelligat quod praedicit, et alium prophetam falsum qui fallatur quod non intelligat quod denuntiat; talis fuit propheta Saul rex Iudaeorum, talis Caiaphas, talis Balaam, autore Ambrosio*.
«loan nes Scotus, er Thomas Aquinas interferum confentiunt,anfolus Deus, uel eius miniftrijf>iritus,per 'mteUigibiks fpeciesjumdnismetibus propheticas reutr lationes infindant» — y consigna que Juan Escoto y Tomás de Aquino discrepan entre sí sobre si es solo Dios, o sus espíritus servidores, quien infunde en las mentes humanas las revelaciones proféticas por especies inteligibles. El desacuerdo escolástico se registra sin resolverlo. Lectura restituida: *Ioannes Scotus et Thomas Aquinas inter sese dissentiunt an solus Deus vel eius ministri spiritus per intelligibiles species humanis mentibus propheticas revelationes infundant*.
«No unofe modo ueritds prophetica hominu mentibus mpnuatfed uario. Aut enm uipo menti imprimitur: ita Dauid Chrifri myfle riaperjpexit.autperuifm,auiitm'ue,pgnarenm futurarum eduntur :pe Mofes audiuitmultafutura, pc Daniel uiiit in parietefcriptura» — y describe las vías por las que llega la verdad profética: no de un solo modo se insinúa en las mentes de los hombres, sino de varios; o se imprime una visión en la mente, y así David percibió los misterios de Cristo; o por vista y oído se emiten señales de cosas futuras, y así Moisés oyó muchas cosas futuras y Daniel vio la escritura en la pared. Lectura restituida: *non uno se modo veritas prophetica hominum mentibus insinuat, sed vario: aut enim visio menti imprimitur, ita David Christi mysteria perspexit; aut per visum auditumve signa rerum futurarum eduntur, sic Moses audivit multa futura, sic Daniel vidit in pariete scripturam*.
«Lumen appellant id-.quod indicio rfJ, aliquid mortalibuspradicendtm a Deo prophetis mffiirari : quod dum praceptaaccipitmt,diumo quodam lumine intrinfecusfite iUuflrentur,ut nil umbra,nil ambiguitas tis,nil dubitatiois,nil erroris in eisfif.quippe qui tuc plus fapidt, plus cernant, plus fentiant, acplus animis uigeant» — y la señal de la profecía verdadera la nombra luz: llaman luz a aquello que es indicio de que Dios inspira a los profetas algo que ha de predecirse a los mortales, porque al recibir los preceptos quedan iluminados por dentro por cierta luz divina, de modo que no hay en ellos sombra, ni ambigüedad, ni duda, ni error, pues entonces saben más, ven más, sienten más y valen más de ánimo. Lectura restituida: *lumen appellant id quod indicio est aliquid mortalibus praedicendum a Deo prophetis inspirari, quod dum praecepta accipiunt divino quodam lumine intrinsecus sese illustrentur, ut nihil umbrae, nihil ambiguitatis, nihil dubitationis, nihil erroris in eis sit, quippe qui tunc plus sapiant, plus cernant, plus sentiant ac plus animis vigeant*.
«P.ucemi pedibus meisuerbum tum , er lumen[emitis meis. crChrijlus apudloamem-.P.gofimlux mmdi» — y la identifica con la palabra de Dios apoyándose en el salmo y en Juan: lámpara a mis pies es tu palabra y luz a mis sendas, y yo soy la luz del mundo. Es el mismo versículo del salmo que Lycosthenes había citado en su dedicatoria, empleado aquí para otra cosa. Lectura restituida: *lucerna pedibus meis verbum tuum, et lumen semitis meis; et Christus apud Ioannem: ego sum lux mundi*.
«Ac itafigna prophetUfine uerbo,nmquam darifcito» — y de ahí saca la regla operativa del segundo libro: sabe que nunca se dan señales de profecía sin la palabra. El signo por sí solo no basta, según esta regla. Lectura restituida: *ac ita signa prophetiae sine verbo nunquam dari scito*.
«Signa diurnafunt tefiimonia uerbi Vei,qu<e per miracula conaborStur» — y define qué cuenta como señal divina: son testimonios de la palabra de Dios que se corroboran por milagros. Lectura restituida: *signa divina sunt testimonia verbi Dei quae per miracula corroborantur*.
«At ttifioiies demomtm fine uerbo , finefignis , ab illis expedato , qui multa uitas ignauiafitem fida bonitate armati, de rebus humanis Deu fiitiliter , ftolidejeuiter cofulutiquibus quia itu merentur, daemones reffonfa dant» — y por contraste describe las visiones demoníacas: sin palabra, sin señales, esperadas por quienes, armados de mucha pereza de vida y de una bondad fingida, consultan a Dios sobre asuntos humanos fútil, estólida y frívolamente, y a ésos, porque así lo merecen, les dan respuesta los demonios. La respuesta demoníaca queda adjudicada a la disposición del consultante. Lectura restituida: *at visiones daemonum sine verbo, sine signis, ab illis expectatae qui multa vitae ignavia itemque ficta bonitate armati, de rebus humanis Deum futiliter, stolide, leviter consulunt; quibus quia ita merentur, daemones responsa dant*.
«Eflenm'mter mmdanos jpiritus potior,unief'olet coietturisquamw.difmt, diuinare, quem Pythone appellat» — y a la pregunta por las Sibilas responde con Ambrosio, cuya explicación adjudica el vaticinio sibilino a un espíritu nombrado: hay entre los espíritus mundanos uno más poderoso que suele adivinar por conjeturas, al que llama Pitón. La atribución es del comentario ambrosiano y así se consigna. Lectura restituida: *est enim inter mundanos spiritus potior, unus qui solet coniecturis quantum discunt divinare, quem Pythonem appellat*.
«Nam er Balaamprophetauit, quumpropheta non ejjet,fei hariolus. Et Caiaphas prophetauit,no meritoJei dignitate ordinisfacerdo talis» — y con el mismo Ambrosio distingue los títulos por los que profetizaron los casos difíciles: Balaam profetizó sin ser profeta sino adivino, y Caifás profetizó no por mérito sino por la dignidad del orden sacerdotal. Lectura restituida: *nam et Balaam prophetavit cum propheta non esset, sed hariolus; et Caiaphas prophetavit non merito sed dignitate ordinis sacerdotalis*.
«Te n tabatur ergo Balaam,non probabatur : erat enim ple nus ftUacie ac doli» — y añade la reserva que impide tomarlo por profeta verdadero: Balaam era tentado, no aprobado, pues estaba lleno de falacia y de dolo. La distinción entre ser probado y ser tentado sostiene todo el argumento. Lectura restituida: *tentabatur ergo Balaam, non probabatur; erat enim plenus fallaciae ac doli*.
«interfe autores tam de nomine patrice et nrnero SibyUdrum diffentire, | cuius carminafmt, quib. de re Chrifiiana teftmonia ditia acceperimus. Alij, tejle AugulUno, de duitate Dei libro ts.ii opus Sibylla Erythr££,alij Cumana afiignant» — y sobre las Sibilas consigna el desacuerdo sin resolverlo: los autores discrepan entre sí tanto sobre el nombre, la patria y el número de las Sibilas como sobre de cuál son los cantos de los que hemos recibido testimonios sobre la religión cristiana, y unos, según Agustín en el libro dieciocho de la Ciudad de Dios, atribuyen la obra a la Sibila Eritrea y otros a la Cumana. Es una atribución en disputa registrada como tal. Lectura restituida del cuerpo: *inter se autores tam de nomine, patria et numero Sibyllarum dissentire, et cuius carmina sint quibus de re Christiana testimonia dicta acceperimus; alii, teste Augustino de Civitate Dei libro XVIII, id opus Sibyllae Erythraeae, alii Cumanae assignant*.
«quoru confuetudo in dif[Mando,quemadmodu Cicero in Tufculanafecun da teflatur,fuit,ut de omnibus rebus in cotrarias partes difjirercnt, quo fic maxima dicendi ejjet exercitatio» — y Polidoro declara el método del propio libro, con Cicerón por testigo: la costumbre de los peripatéticos al disputar, como testifica Cicerón en la segunda Tusculana, fue discutir de todas las cosas en sentidos contrarios, para que así hubiera el máximo ejercicio de decir. La forma dialogada se justifica desde dentro. Lectura restituida: *quorum consuetudo in disputando, quemadmodum Cicero in Tusculana secunda testatur, fuit ut de omnibus rebus in contrarias partes dissererent, quo sic maxima dicendi esset exercitatio*.
«Prophetia aut efl rerum fu turarii predittio, quenuUahumana opera,nulla cu ra,mllo deniqs conatu, quia nefeia mens hommufati fortisqs future, innotefeerepoted. Ac ita cognitiofuturoru noftatim impendentiu ( nam,ut heri dijfmtauimus,ex naturali diuinatione,per coieduras,cr expermenta,mminentes procellas quibufdafignisprefentimus ) ex D ei uolutate,uel potius clementia pendet» — y la definición de profecía se da por lo que excluye: es predicción de cosas futuras que por ninguna obra humana, ningún cuidado ni esfuerzo puede llegar a conocerse, porque la mente del hombre ignora su suerte futura; y así el conocimiento de lo futuro que no está de inmediato encima, pues por adivinación natural, mediante conjeturas y experiencias, presentimos las tormentas inminentes por ciertos signos, depende de la voluntad de Dios o más bien de su clemencia. La reserva sobre lo natural va dentro de la misma definición. Lectura restituida: *prophetia autem est rerum futurarum praedictio, quae nulla humana opera, nulla cura, nullo denique conatu, quia nescia mens hominum sortis futurae, innotescere potest; ac ita cognitio futurorum non statim impendentium, nam, ut heri disputavimus, ex naturali divinatione per coniecturas et experimenta imminentes procellas quibusdam signis praesentimus, ex Dei voluntate vel potius clementia pendet*.
«ifiud noftri theologi, er 'm ijs Auguftinus in primis,pernegant, quii anima nequeatfemper iiuinare,quado uult» — y a la tesis platónica de que el alma tiene por sí una fuerza de presciencia, responde que eso lo niegan del todo nuestros teólogos y entre ellos Agustín en primer lugar, porque el alma no puede adivinar siempre que quiere. La objeción es la intermitencia, no la imposibilidad. Lectura restituida: *istud nostri theologi, et in iis Augustinus in primis, pernegant, quia anima nequeat semper divinare quando vult*.
«uolentes anima 'mftar ruide tabeUe,in qua nihil infirmatu,Jit,copulari corpori,et eam nihil ordinaria ui nature pojfie cognofce re,nifi per fenfus er phantafhu intercedentes» — y suma a los peripatéticos: quieren que el alma se una al cuerpo a modo de tabla rasa, en la que nada está formado, y que nada pueda conocer por la fuerza ordinaria de la naturaleza sino mediando los sentidos y la fantasía. Lectura restituida: *volentes animam instar rudis tabellae, in qua nihil informatum sit, copulari corpori, et eam nihil ordinaria vi naturae posse cognoscere nisi per sensus et phantasmata intercedentes*.
«Nunc ergo redde uiro fuo uxore , er orabit pro tenuia propheta eft,cr uiues» — y el primer título de profeta lo halla en el Génesis, en boca de Dios a Abimelec sobre Abraham: devuelve ahora la mujer a su marido, y orará por ti, porque es profeta, y vivirás. Lectura restituida: *nunc ergo redde viro suo uxorem, et orabit pro te, quia propheta est, et vives*.
«Ecce coftitui te deum Pkaraonis, er Aaron frater tuus erit propheta tuus» — y el segundo en el Éxodo: he aquí que te he constituido dios de Faraón, y Aarón tu hermano será tu profeta. El término se aplica ahí a quien habla por otro, no a quien conoce el futuro. Lectura restituida: *ecce constitui te deum Pharaonis, et Aaron frater tuus erit propheta tuus*.
«Mo jaciet Dominus Deusuerbwm,nifi reue lauerit fecretum adferuosfuos prophetas» — y la razón de que Dios revele la da con Amós: no hará el Señor Dios palabra alguna sin revelar su secreto a sus siervos los profetas. Lectura restituida: *non faciet Dominus Deus verbum, nisi revelaverit secretum ad servos suos prophetas*.
«Haud equidecmtdaDeus (igmficatpropbeUs,quem coelo agat, uel que iam e, gerit:fed que 'm terris litafturus,queadhominufalutem pertineant, fi audierint,): crediderint» — y acota qué revela: no ciertamente todo lo significa Dios a los profetas, ni lo que hace en el cielo ni lo que ya hizo, sino lo que va a hacer en la tierra y toca a la salvación de los hombres, si escucharen y creyeren. Lectura restituida: *haud equidem cuncta Deus significat prophetis, quae in caelo agat vel quae iam egerit, sed quae in terris facturus, quae ad hominum salutem pertineant, si audierint et crediderint*.
«femperfutura prenunciat, ne cogatur inferrefupplicia» — y con Jerónimo sobre Amós da el fin del anuncio: siempre predice el futuro para no verse forzado a aplicar castigos. La profecía queda puesta como aviso destinado a no cumplirse. Lectura restituida: *semper futura praenuntiat, ne cogatur inferre supplicia*.
«Rfperio otim moris fuiffe deorum uatum, ut tribus modis rejfion[a darent : uerbis, (ignis, aut[criptis» — y del lado pagano traza la tipología paralela: halla que en otro tiempo fue costumbre de los vates de los dioses dar respuestas de tres modos, por palabras, por señales o por escritos. Lectura restituida: *reperio olim moris fuisse deorum vatum ut tribus modis responsa darent: verbis, signis aut scriptis*.
«Polijs tantum ne carmina manda» — y para el tercer modo, el escrito, cita el verso virgiliano sobre la Sibila de Cumas: no confíes los cantos a las hojas. Lectura restituida: *foliis tantum ne carmina manda*.
«Qgomodo quis alterum imitari potefi, qui ilirn atate pracurreriti» — y a la pregunta de si los profetas del gran Dios imitaron a esos vates responde invirtiendo el orden: cómo puede alguien imitar a otro al que precedió en el tiempo. El argumento es cronológico y decide la dependencia. Lectura restituida: *quomodo quis alterum imitari potest, qui illum aetate praecurrerit?*
«igitur uates deorumnonmodihuim prodicendi futura autores, fed imitatores dicitotquim iUe primitus apud luuoos ita inualuerit, ut pofleriores propheto etiam obferua ueriitt» — y saca la conclusión: llama, pues, a los vates de los dioses no autores sino imitadores de este modo de predecir el futuro, ya que aquel modo prevaleció primero entre los judíos, de suerte que los profetas posteriores también lo observaron. Lectura restituida: *igitur vates deorum non modi huius praedicendi futura autores, sed imitatores dicito, quoniam ille primitus apud Iudaeos ita invaluit ut posteriores prophetae etiam observaverint*.
«quos ipp poftea uates in[ani,fa,Uacesq;, mortales credulos decipiendi caufa,in diuinandofmt imitati» — y cierra: a los profetas los imitaron después en el adivinar aquellos vates insanos y falaces, para engañar a los mortales crédulos. La prioridad y la imitación quedan invertidas respecto de lo que la primera obra del volumen sugiere. Lectura restituida: *quos ipsi postea vates insani fallacesque, mortales credulos decipiendi causa, in divinando sunt imitati*.
«Quare miror noHra nobilitatem in umatione tatwm ejfe,in eaq; feapueris exercere, prae qua permulti re liquas bonas partes parti Hudent» — y en el remate del segundo libro Roberto desliza una queja de costumbres: se admira de que nuestra nobleza esté tan metida en la caza y se ejercite en ella desde niños, frente a la cual muchísimos apenas se aplican a las demás cosas buenas. Lectura restituida: *quare miror nostram nobilitatem in venatione tantum esse, in eaque se a pueris exercere, prae qua permulti reliquas bonas partes parum student*.
«ldeoBalaam iUeCbaldxus adfcitur ad fidem. Ut Chaldeorufuperjlitio colicefceret» — con Ambrosio explica por qué un adivino caldeo pudo profetizar: Balaam el caldeo es traído a la fe para que la superstición de los caldeos se aquietara; la frase sigue diciendo que no es mérito del que confiesa sino oráculo del que llama. Lectura restituida: *ideo Balaam ille Chaldaeus adsciscitur ad fidem, ut Chaldaeorum superstitio conquiesceret*.
«fic (omnium interpretatus, ut Luna er Sol pa- . rentes effent, quod iflegignat, iilamttriat: crfteUe xi. fratres,tot enim erant, qui aliquando lofeph fu - fjxcerent , obferuarent , colerent» — la interpretación del sueño de José se da por equivalencias: la luna y el sol serían los padres, porque aquél engendra y ésta cría, y las once estrellas los hermanos, que eran otros tantos, y que alguna vez lo mirarían de abajo, lo respetarían y lo honrarían. Lectura restituida: *sic somnium interpretatus, ut luna et sol parentes essent, quod iste gignat, illa nutriat, et stellae undecim fratres, tot enim erant, qui aliquando Ioseph suspicerent, observarent, colerent*.
«IUe uiditfepte boues pingues, totidemq;.mcscrass itemfcptem/picas plenas,totidemc^inanes.Eius fcmttij i lofeph jifta eji interpretatio,anmsfepte in annone uilitate, ac totidem in ftmm caritate futuros» — y el sueño del faraón: vio siete bueyes gordos y otros tantos flacos, y también siete espigas llenas y otras tantas vacías, y José dio la interpretación de que habría siete años de abundancia y otros tantos de carestía. Lectura restituida: *ille vidit septem boves pingues totidemque macros, item septem spicas plenas totidemque inanes; eius somnii a Ioseph facta est interpretatio, annos septem in annonae vilitate ac totidem in summa caritate futuros*.
«qui uidit statuam capite aureo, brachijs argenteis, uentre areo, pedib.ferreis: er lapidem e monte dimifltm contriuiffe jiatuam: em nero ufcfe eo creutfc, ut uix 4 tota terra caperetur» — y el de Nabucodonosor: vio una estatua de cabeza de oro, brazos de plata, vientre de bronce y pies de hierro, y una piedra desprendida del monte que trituró la estatua, y creció tanto que apenas cabía en toda la tierra. Lectura restituida: *qui vidit statuam capite aureo, brachiis argenteis, ventre aereo, pedibus ferreis, et lapidem e monte dimissum contrivisse statuam, eum vero usque eo crevisse ut vix a tota terra caperetur*.
«Daniel propheta ex eofomnio projpexdtfuturum * ut ceteris regnis etiam Rornatiorum paulatm debilitatis,aspo&remb-deletis,folus lapis ille immobilis extarei» — y la lectura de Daniel, que el diálogo extiende hasta Roma: previó de ese sueño que, debilitados poco a poco y al fin destruidos los demás reinos, incluido el de los romanos, solo aquella piedra quedaría inmóvil. La serie de imperios se cierra con el romano y no con otro. Lectura restituida: *Daniel propheta ex eo somnio prospexit futurum ut ceteris regnis, etiam Romanorum, paulatim debilitatis ac postremo deletis, solus lapis ille immobilis extaret*.
«dedita opera ea recitaui infomnia, per que ta uera,quammagna portandi audio,adeo ut enti prodigia dicipoffc rear» — y cuando Roberto le reprocha haberse desviado a los sueños, Polidoro contesta que los recitó a propósito, porque por ellos oye que se presagian cosas tan verdaderas como grandes, hasta el punto de que juzga que pueden llamarse prodigios. El sueño se incorpora al género por su función, no por su forma. Lectura restituida: *dedita opera ea recitavi insomnia, per quae tam vera quam magna portendi audio, adeo ut ea etiam prodigia dici posse rear*.
«Duplex[omniorum genus tradunt, unum diWmimtalterlm humanum: er iji etiam tertium addunt,itemoniacum» — y la clasificación que sigue es la que ordena el resto: transmiten un doble género de sueños, uno divino y otro humano, y algunos añaden un tercero, el demoníaco. Lectura restituida: *duplex somniorum genus tradunt, unum divinum, alterum humanum, et hi etiam tertium addunt, daemoniacum*.
«Ut ipfi Arijhteli m libro de Diumatione per [omniS placet, [apientibus ac uigilantibus tantum: qui id eadecaufk fufpicatus ejl , quod bruta quoque anittialia, quod que ftolidwn uulgus (omniaret» — y adjudica a Aristóteles, en el libro sobre la adivinación por el sueño, la restricción de los sueños divinos a los sabios y vigilantes, con su razón: lo sospechó porque también los animales brutos y el vulgo estólido sueñan. El argumento contra la revelación general es la universalidad del soñar. Lectura restituida: *ut ipsi Aristoteli in libro de Divinatione per somnium placet, sapientibus ac vigilantibus tantum; qui id ea de causa suspicatus est, quod bruta quoque animalia quodque stolidum vulgus somniaret*.
«Verumenimuero Po(?i' donim,ficut refert Cicero , tribui modii cenfet deo - ruappulfu hominesfommretmo, quoianmus per fefepreuideat,quippe qui deorum cognatione teneatur: altero , quod plenusft aer immortalium 'animorum , in quibus tanquam mfignite note ueritatis appareant:tertio,quodipfi dijeum dormientibus colloquantur» — y consigna la doctrina que Cicerón atribuye a Posidonio: que los hombres sueñan por impulso de los dioses de tres modos, uno porque el ánimo prevé por sí mismo, al estar unido por parentesco con los dioses; otro porque el aire está lleno de almas inmortales en las que aparecen como marcadas señales de la verdad; y el tercero porque los dioses mismos hablan con los que duermen. Lectura restituida: *verum enimvero Posidonius, sicut refert Cicero, tribus modis censet deorum appulsu homines somniare: uno, quod animus per sese praevideat, quippe qui deorum cognatione teneatur; altero, quod plenus sit aer immortalium animorum, in quibus tanquam insignitae notae veritatis appareant; tertio, quod ipsi dii cum dormientibus colloquantur*.
«Socrates enim a - puiPktonem,omnemuim animi intres diuidit par testo 1 unamuult mentiso rationis participem : aliam, in quaagrefiis quiedam feritas iniit: er tertiam, in quaexiBat ardor er uoluptas» — y para los sueños naturales parte de la división del alma que Sócrates hace en Platón: reparte toda la fuerza del ánimo en tres partes, una partícipe de la mente y la razón, otra en la que entra cierta fiereza agreste, y la tercera en la que están el ardor y el placer. Lectura restituida: *Socrates enim apud Platonem omnem vim animi in tres dividit partes: unam vult mentis et rationis participem, aliam in qua agrestis quaedam feritas inest, et tertiam in qua existat ardor et voluptas*.
«concluditalteram partem,dum primafopita languet, immoderato obllupejifta potu,atq; pdftu,cxultare in fomnio,ia(lariq*: er ei a mente atque ratione uacue, obijei omniumfx tetra,impura, crudelia,quod uideatur cum matre aut beUua corpus ntifcere,aut aliquem truciidre,dutcruciari, er idgenus multa turpiter fi cerei» — y de ahí saca el origen del sueño torpe: mientras la primera parte yace adormecida, la otra, embotada por bebida y comida desmedidas, se exalta y se agita en el sueño, y a ella, vacía de mente y razón, se le presenta todo lo torpe, impuro y cruel, de modo que parezca unirse con la madre o con una fiera, o matar a alguien, o ser atormentado, y hacer torpemente muchas cosas de ese género. La causa que da es dietética y no demoníaca. Lectura restituida del cuerpo: *concludit alteram partem, dum prima sopita languet, immoderato obstupefacta potu atque pastu, exultare in somnio iactarique, et ei a mente atque ratione vacuae obiici omnia foeda, impura, crudelia, quod videatur cum matre aut bellua corpus miscere, aut aliquem trucidare aut cruciari, et id genus multa turpiter facere*.
«terdixiffe, nefui difcipuliflba ue[cerentur , quod ille cibus habeat magnum inflationem,contrariam tranquiUitatimemisuera querentis» — y adjudica a Pitágoras la prohibición de que sus discípulos comieran habas, porque ese alimento produce gran flatulencia, contraria a la tranquilidad de la mente que busca lo verdadero. La regla dietética se explica por su efecto sobre el sueño. Lectura restituida: *interdixisse ne sui discipuli faba vescerentur, quod ille cibus habeat magnam inflationem, contrariam tranquillitati mentis vera quaerentis*.
«fomniariplurmwmfup'moeubitu,fedprono nihil.Sicuti ueriusfomniari aiunt,pofl mediam noftem» — y con Plinio, que a su vez cita a Fabiano, da la postura: se sueña muchísimo boca arriba y nada boca abajo; y dicen que se sueña más verdaderamente después de medianoche. Lectura restituida: *somniari plurimum supino cubitu, sed prono nihil; sicuti verius somniari aiunt post mediam noctem*.
«At Aristoteles dicit,natu ralia[omnia identidemfortuito temerarieq • incidere, quoru tria refert genera m eo libro, quem de Somno er uigilia fcripfit: primum, quodcaufatalteru ., quod, fignum exiflat eorum qua preuiieturnertium, quod accidens uocat,quando nefycaufam neqs fignuminf'omnium dat» — y con Aristóteles, en el libro sobre el sueño y la vigilia, distingue tres géneros de sueños naturales que caen por azar y temerariamente: el primero, que es causa; el segundo, que resulta señal de las cosas previstas; y el tercero, que llama accidente, cuando el sueño no da ni causa ni señal. Lectura restituida: *at Aristoteles dicit naturalia somnia identidem fortuito temerarieque incidere, quorum tria refert genera in eo libro quem de Somno et vigilia scripsit: primum quod causa; alterum quod signum existat eorum quae praevidentur; tertium quod accidens vocat, quando neque causam neque signum insomnium dat*.
«Seiftlfa ad ceelum mittunt infomnia manes» — y Polidoro, que dice haber tenido en veinte años innumerables visiones cuya imagen su ánimo no vio nunca, se apoya en el verso del poeta: los manes envían al cielo sueños falsos. Lectura restituida: *sed falsa ad caelum mittunt insomnia manes*.
«Annaforor,que mefujfcnfam 'mfomnia terrent» — y Roberto le devuelve el mismo poeta por el otro lado, con Dido herida de amor: hermana Ana, qué sueños me aterran, dejándome en suspenso. La cita sirve para mostrar que los sueños siguen a nuestras acciones. Lectura restituida: *Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent*.
«Quapropter Mofesfapienter legefanxit, ne cbferuaretur fomnia,quandoquidan itagenerat'm,femperdiuina txcipio,inania repertufunt,utexeoruobferuatiom, pauca admodum refpondere euenta, collegeritfuper jlitioft antiquitas» — y concluye con la prohibición mosaica: por lo cual Moisés sabiamente estableció por ley que no se observaran los sueños, puesto que en general, salvo siempre los divinos, se han hallado vanos, de modo que de su observación la antigüedad supersticiosa recogió que muy pocos desenlaces respondían. El argumento final es de tasa de acierto. Lectura restituida: *quapropter Moses sapienter lege sanxit ne observarentur somnia, quandoquidem ita generatim, semper divina excipio, inania reperta sunt, ut ex eorum observatione pauca admodum respondere eventa collegerit superstitiosa antiquitas*.
«quii natura,ut diuus Ambrofius de fugafeculi ait,bd~ ni operis magiftrx fit» — y aun así no excluye los sueños naturales, porque la naturaleza, según Ambrosio en la Huida del siglo, es maestra de buena obra. La condena no alcanza a lo que tiene causa natural. Lectura restituida: *quia natura, ut divus Ambrosius de Fuga saeculi ait, boni operis magistra sit*.
«Nego ijiuc prodigium dici poffe, quum. Uti ais,diuino nutu fidumfh,per quod nihil portendi quifquamiudicare potuit,quum repente inciderit euemws» — y ante el sol detenido de Josué, Roberto niega que pueda llamarse prodigio, puesto que se hizo por voluntad divina, y por él nadie pudo juzgar que se presagiara nada, al haber sobrevenido el suceso de repente. La distinción entre milagro y portento se hace por si anuncia o no algo por venir. Lectura restituida: *nego istud prodigium dici posse, cum, uti ais, divino nutu factum sit, per quod nihil portendi quisquam iudicare potuit, cum repente inciderit eventus*.
«mit te deinceps miracula referre, ut ne dicamur temerarif, quod uideamur uelle arcanaD ei perferuturi, qui nos talia nonfcire,fed mirari uoluit» — y de ahí saca una regla de método: deja en adelante de referir milagros, para que no se nos llame temerarios por parecer que queremos escudriñar los arcanos de Dios, que quiso que tales cosas no las supiéramos sino que las admiráramos. El diálogo se veda a sí mismo un terreno. Lectura restituida: *mitte deinceps miracula referre, ut ne dicamur temerarii, quod videamur velle arcana Dei perscrutari, qui nos talia non scire sed mirari voluit*.
«fertur olea in arce ilia qua poftea Palladi dicata eft,fronte enata, etfbns haud procul fubito erupi» — y el prodigio fundacional de Atenas: se dice que en aquella ciudadela después consagrada a Palas nació un olivo de la frente de la roca y brotó de repente una fuente no lejos; el relato sigue con la consulta al oráculo de Delfos y el voto de las mujeres. Lectura restituida: *fertur olea in arce illa quae postea Palladi dicata est fronte enata, et fons haud procul subito erupisse*.
«quafice ista haufijiii narrafiifibulam , uei hificriam prodigij? POL. fabulam» — y el diálogo somete el relato a la pregunta que le importa, con las siglas dentro del verbatim: Roberto pregunta de dónde sacó eso, si narró una fábula o una historia de prodigio, y Polidoro responde que una fábula. La clasificación del material precede a su explicación. Lectura restituida del cuerpo: *de qua sic ista hausisti? narrasti fabulam vel historiam prodigii? POL. Fabulam*.
«Si hifioria ejfinon fuit prodigitmiecquii enim caufic ortus eius arboris exi/lere potuit,curfufricaretur ali quid de nomine imponendo nouo oppido, efe pranun» — y añade el argumento por si fuera historia: entonces no fue prodigio, pues ninguna causa pudo haber para que del brote de aquel árbol se sospechara que se anunciaba algo sobre el nombre que había de ponerse a una ciudad nueva, viendo a diario que tales árboles, que se propagan por huesos o bayas, nacen en lugares ajenos. La objeción se apoya en la frecuencia observada. Lectura restituida: *si historia esset, non fuit prodigium; ecquae enim causa ortus eius arboris existere potuit cur suspicaretur aliquid de nomine imponendo novo oppido esse praenuntiatum, cum quotidie videamus eiusmodi arbores, quae nucleis vel baccis seruntur, in alienis locis nasci*.
«Viiniu libro Naturalis hiftorie xVij.in proiigijs habere,fi arbores 'm fuo non crefcantfolo» — y el tercer libro empieza discutiendo el catálogo de Plinio: en el libro diecisiete de la Historia natural tiene por prodigios que los árboles no crezcan en su propio suelo. Lectura restituida: *Plinium libro Naturalis historiae XVII in prodigiis habere si arbores in suo non crescant solo*.
«nam ite tradit prodigio jieri ex dulcib.poma acerba, aut dulcia ex acerbistex caprifico,ficumt ex olea , aleajbrut item arborem in Cumano jubfediffe, er inde magnos rerum motus,beUorumetia ciuiliufequutos» — y transmite además que sucede por prodigio que de árboles dulces salgan frutos agrios o dulces de los agrios, higos del cabrahigo, y que un árbol se hundiera en el territorio de Cumas, y de ahí se siguieran grandes trastornos y hasta guerras civiles. Lectura restituida del cuerpo: *nam item tradit prodigio fieri ex dulcibus poma acerba aut dulcia ex acerbis, ex caprifico ficum, ex olea oleastrum; item arborem in Cumano subsedisse, et inde magnos rerum motus bellorumque etiam civilium secutos*.
«perinde quiji non liceat 'm diesfingulos uidere letas flerilefcere ar bores , acjleriles rurfus facundasfieri ,fi 'm pingue folum transferantur» — y Roberto lo desarma por la frecuencia: como si no fuera lícito ver cada día que árboles fértiles se vuelven estériles y los estériles a su vez fecundos, si se trasplantan a suelo pingüe. Lectura restituida: *perinde quasi non liceat in dies singulos videre laetas sterilescere arbores, ac steriles rursus fecundas fieri si in pingue solum transferantur*.
«refart Seruio Tullo, qui Tarquinio Prifco Romanoru regimregmimfuccefferat,caput arfiffe, et Tanaquilem reginam prodigiis interpretatdm,affarm4j)euiro futuru, utiUepuerftm rns confequereturhonores : idquod euenit» — y pasa al caso famoso: refiere Livio que a Servio Tulio, sucesor de Tarquinio Prisco en el reino de los romanos, le ardió la cabeza, y que la reina Tanaquil interpretó el prodigio y afirmó ante su marido que aquel niño alcanzaría los máximos honores, lo cual sucedió. Lectura restituida del cuerpo: *refert Servio Tullo, qui Tarquinio Prisco Romanorum regi in regno successerat, caput arsisse, et Tanaquilem reginam prodigium interpretatam affirmasse viro futurum ut ille puer summos consequeretur honores, id quod evenit*.
«Plinius aflignat mirabili ignisnatura,itdlibrofecudo,cdp.cvif.[cribens:Qum CT repentinos ignes exifterc,cr in aquis, erm corpo ribus edam humanis emicuijfe,Trafimemm lacum ar fifje totim» — y le opone la explicación de Plinio, que adjudica el hecho a la naturaleza admirable del fuego: en el libro segundo escribe que surgen fuegos repentinos y que han brillado en las aguas y hasta en los cuerpos humanos, y que ardió entero el lago Trasimeno. La causa natural sustituye al presagio. Lectura restituida: *Plinius assignat mirabili ignis naturae, ita libro secundo capite CVII scribens: quin et repentinos ignes existere, et in aquis et in corporibus etiam humanis emicuisse, Trasimenum lacum arsisse totum*.
«vide, nihil hoc loco flammam portendijfa,Plmus dicit» — y remata la cita con su conclusión: mira, Plinio dice que aquí la llama no presagió nada. Lectura restituida: *vide, nihil hoc loco flammam portendisse Plinius dicit*.
«flammam loco miracuU,nonitemprodigij ha luere» — y añade el testimonio de Livio sobre la llama de Lucio Marcio: los soldados romanos la tuvieron por milagro y no por prodigio. La distinción entre las dos categorías la hace el propio testimonio antiguo. Lectura restituida: *flammam loco miraculi, non item prodigii habuere*.
«nam tales flammas A' rifloteles Meteofonm primo , docet miranatura ui, m infima etiam regione coeli gigni, uariatq; prefefer refirmas» — y da la física del fenómeno con Aristóteles: en el primero de los Meteoros enseña que tales llamas se engendran por admirable fuerza de la naturaleza incluso en la región más baja del cielo, y presentan formas variadas. Lectura restituida: *nam tales flammas Aristoteles Meteororum primo docet mira naturae vi in infima etiam regione caeli gigni, variasque prae se ferre formas*.
«iUamflammant Seruijuana hominum opinione prodigia regnifitifle, poBquam talia naturte opera uoluit uetuftas ncn ratione , fedfila futili euer.torum cbferuatione metiri, caufamq eorum dementer ducere» — y concluye que aquella llama de Servio fue prodigio de reino por vana opinión de los hombres, después de que la antigüedad quiso medir tales obras de la naturaleza no por la razón sino solo por la fútil observación de los desenlaces, y deducir dementemente su causa. La objeción es de método: se infiere la causa del resultado. Lectura restituida: *illam flammam Servii vana hominum opinione prodigium regni fuisse, postquam talia naturae opera voluit vetustas non ratione sed sola futili eventorum observatione metiri, causamque eorum dementer ducere*.
«in Elatonefutura eloquetia cxeoprauifitdicitur, quod ei m cunis paruulo dormieti,apes in labellis co jedijfint» — y Polidoro insiste con los casos paralelos: se dice, según Cicerón, que en Platón se previó la futura elocuencia porque, siendo niño y durmiendo en la cuna, unas abejas se le posaron en los labios. Lectura restituida: *in Platone futura eloquentia ex eo praevisa dicitur, quod ei in cunis parvulo dormienti apes in labellis consedissent*.
«placeat illam manare a partibus quatuor.quarum una pt ominum.» — y el tercer libro se abre con la división del material en cuatro partes: la primera de presagios, señales y augurios; la frase continúa con los movimientos del cielo y de la tierra, los monstruos y portentos, y las maravillas. Es el cuadro con que la obra ordena todo lo que la antigüedad tuvo por prodigio. Lectura restituida: *placeat illam manare a partibus quatuor, quarum una sit ominum*.
«Quatuor hic primu omen , equesmgramine uiii Tondentes camptrn late,candore nivali. Et pater Anchifes: bellum o terra hofrita portas, Rcllo armantur equi,bettu hac armenta minatur» — y el primer ejemplo es el de los caballos de Anquises en Virgilio: cuatro caballos vistos en la hierba, paciendo anchamente por el llano, de blancura de nieve; y el padre Anquises dice que la tierra hospitalaria trae guerra, que con guerra se arman los caballos y que estos rebaños amenazan guerra. Lectura restituida: *quatuor hic primum omen, equos in gramine vidi tondentes campum late, candore nivali; et pater Anchises: bellum, o terra hospita, portas; bello armantur equi, bellum haec armenta minantur*.
«Sei tamen ijdem olini currufuceedere fueti Quadrupedes, erfrena iugo concordiafirre, Spes cfl pacis, ait» — y Roberto completa lo que el otro había callado, con el mismo poeta: pero esos mismos cuadrúpedos, acostumbrados a uncirse al carro y a llevar frenos concordes bajo el yugo, dan esperanza de paz. Lectura restituida: *sed tamen iidem olim currui succedere sueti quadrupedes, et frena iugo concordia ferre, spes est pacis, ait*.
«dimidiataenim An - chifis interpretationem recitafli,caUideq;,utreor,fub ticUijli» — y se lo echa en cara: recitó a medias la interpretación de Anquises y, a su juicio, calló astutamente el resto. La objeción es a la cita truncada, no al texto citado. Lectura restituida: *dimidiatam enim Anchisae interpretationem recitasti, callideque, ut reor, subticuisti*.
«quoi m utrancp partem fic uertitur,ut nihil certi oflederet nihilfideifbcerep ofiit,quum inter fe ualde repugnan tia contineat: nil enim efi tam paci contrarium, quam beUum,atcfi beUo,quampax» — y saca la consecuencia: una interpretación que se vuelve así hacia una y otra parte no muestra nada cierto ni puede hacer fe, pues contiene cosas muy contrarias entre sí, ya que nada hay tan contrario a la paz como la guerra ni a la guerra como la paz. Lectura restituida: *quod in utramque partem sic vertitur ut nihil certi ostenderet, nihil fidei facere possit, cum inter se valde repugnantia contineat; nihil enim est tam paci contrarium quam bellum, atque bello quam pax*.
«Quoi autem Romulus urbem Romam aujficio condidit,quidfecit aliud quam quoi perfpicue o8endit,fe cum oculis tummente captu exi &mare,effe m prouidendis reb. augurandifcientiam: CT exemplum pofteris reliquit, quo infanirent perpe» — y sobre la fundación de Roma con auspicio sostiene que Rómulo no hizo sino mostrar claramente que él, tomado de ojos y de mente, juzgaba que había ciencia de augurar para prever las cosas, y dejó a la posteridad un ejemplo con el que enloquecer perpetuamente. La institución romana queda adjudicada a un error del fundador. Lectura restituida: *quod autem Romulus urbem Romam auspicio condidit, quid fecit aliud quam quod perspicue ostendit se, cum oculis tum mente captum, existimare esse in providendis rebus augurandi scientiam, et exemplum posteris reliquit quo insanirent perpetuo*.
«quaudo ipfa Romana duitas fumma augu riorum olferuatrixfinditus contra Romuli auffiiciu tunde omnibus Ubertatis bonis,jlatim poftfeptmgentefimum annum, quam conditafiterat, a C. I ulici Ctefa re euerfa csl» — y el argumento decisivo lo saca del propio desenlace romano: la misma ciudad romana, suma observadora de los augurios, fue derribada de raíz contra el auspicio de Rómulo, y despojada de todos los bienes de la libertad por Cayo Julio César, apenas pasado el año setecientos de su fundación. La observancia no protegió a quien más la practicó. Lectura restituida: *quando ipsa Romana civitas, summa auguriorum observatrix, funditus contra Romuli auspicium, tunc omnibus libertatis bonis, statim post septingentesimum annum quam condita fuerat, a C. Iulio Caesare eversa est*.
«Qui nititur mendacijs, is pafcit uentos, idem autem fequitter aues uolantes» — y lo apoya en los Proverbios: quien se apoya en mentiras apacienta vientos, y ese mismo sigue aves que vuelan. Lectura restituida: *qui nititur mendaciis, is pascit ventos, idem autem sequitur aves volantes*.
«aues,ut rem nofram tantu. agamus, natura: irnpulfu,utunturfui corpommotu,ut uolut,mcmbraq; por ngmt,contrahut,fteciwtt, contorquent, eaq; omnia ante efficiunt,quam cogitent» — y da la explicación natural del vuelo: las aves, por impulso de la naturaleza, usan el movimiento de su cuerpo, vuelan, extienden, contraen, doblan y retuercen los miembros, y hacen todo eso antes de pensarlo. El vuelo queda descrito como anterior a toda intención. Lectura restituida: *aves, ut rem nostram tantum agamus, naturae impulsu utuntur sui corporis motu, ut volent, membraque porrigunt, contrahunt, flectunt, contorquent, eaque omnia ante efficiunt quam cogitent*.
«Nam nofiri, tefle Cicerone,fi nijlra, Graeci er Barbari dextra, meliora ducebant» — y añade el argumento de la divergencia de escuelas, con Cicerón por testigo: los nuestros tenían por mejor la parte izquierda, y los griegos y los bárbaros la derecha. El desacuerdo entre observadores se usa contra la validez de la observación. Lectura restituida: *nam nostri, teste Cicerone, sinistra, Graeci et barbari dextra meliora ducebant*.
«credere Deudarefibiuias ai exitus rerum pranofeendos ,per aniculas : qua quu uolitare mtipiup,ipfa nefeimt, quo ire uelmt» — y cierra con la vergüenza que le parece debida: creer que Dios le da a uno vías para conocer de antemano los desenlaces de las cosas por medio de pajarillos que, cuando empiezan a volar, ellos mismos no saben adónde quieren ir. Lectura restituida: *credere Deum dare sibi vias ad exitus rerum praenoscendos per aviculas, quae cum volitare incipiunt ipsae nesciunt quo ire velint*.
«ita accidit,ut ei ad laniculum carpento fedeti, aquila (ilemfufhderiUey quum alte uclajfet, Me reuerfa capiti repofuerit» — del catálogo de presagios romanos, el del águila y Tarquinio Prisco: yendo sentado en su carro hacia el Janículo, un águila le quitó el gorro y, tras volar alto, se lo devolvió a la cabeza; Tanaquil, perita en prodigios desde joven, tomó de ahí el augurio del futuro imperio. Lectura restituida del cuerpo: *ita accidit ut ei ad Ianiculum carpento sedenti aquila pileum sustulerit et, cum alte volasset, inde reversa capiti reposuerit*.
«Accipio ome,inquit, filia.nam cateUa . Perfanomine,nwrtua erat» — y el presagio verbal de Paulo Emilio antes de la guerra contra Perseo: acepto el presagio, hija, dijo, porque la perrita llamada Persa había muerto. El presagio se toma de un homónimo doméstico. Lectura restituida: *accipio omen, inquit, filia; nam catella Persa nomine mortua erat*.
«Item noftrorii quoq; monachoruoccurfus, prtfertim matutms,usilgb ommofus habetur» — y del repertorio contemporáneo de presagios anota que el encuentro con nuestros monjes, sobre todo por la mañana, se tiene vulgarmente por ominoso. La superstición que el libro describe incluye la que corre entre cristianos en su propio tiempo. Lectura restituida: *item nostrorum quoque monachorum occursus, praesertim matutinus, vulgo ominosus habetur*.
«Ecquidfuritis mali daemones:eccc aue,potuit ‘ncifiaec nofiri itineris cucn:upr£diccre,qu£fu£ falutisncfcia fuit ifi enim fatura pr£uidiffet, haudquaqua fe 'meant turborem contuliffiet , metuens ne a MoJJolanw fagittis peteretur» — la anécdota que el diálogo pone como su mejor caso: Mosolamo el judío mató a flechazos el ave que el augur observaba y dijo, mostrándola, si acaso deliran unos malos demonios, cómo pudo esa ave predecir el desenlace de nuestro viaje si ignoraba el de su propia salvación, pues si hubiera previsto el futuro no se habría posado ahí, temiendo ser alcanzada por las flechas de Mosolamo. Lectura restituida del cuerpo: *ecquid furitis? mali daemones! ecce avem: potuit haec nostri itineris eventum praedicere, quae suae salutis nescia fuit? Si enim futura praevidisset, haudquaquam se in eam arborem contulisset, metuens ne a Mosollamo sagittis peteretur*.
«lam exploratu babes, arufpicinam rem comencitiam ejje,hicq; ita iacere,ut qui eifident adiu-ngat, m mani fifio errore ucrfari dubiu nonfit» — y de ahí saca la conclusión que da por probada: que la aruspicina es cosa inventada, y que quien le presta fe anda sin duda en error manifiesto. Lectura restituida: *iam exploratum habes haruspicinam rem commenticiam esse, hocque ita iacere ut qui ei fidem adiungat in manifesto errore versari dubium non sit*.
«iampridem defitu e& apud nos auguraritntmc aniculas, utDci nuncias no obferuamus ,fed eas animi caufa, interdum capimus, dulciterq, edimus» — y describe el estado presente de la costumbre con una vuelta de tuerca: hace tiempo que entre nosotros se dejó de augurar, y ahora no observamos a los pajarillos como mensajeros de Dios, sino que a veces los cazamos por gusto y nos los comemos con placer. El fin de la práctica se cuenta por el destino de las aves. Lectura restituida: *iampridem desitum est apud nos augurari; nunc aviculas ut Dei nuntias non observamus, sed eas animi causa interdum capimus dulciterque edimus*.
«nm Littius non tradit quempiam, prater uxorcm,ui diffc» — y desmonta el águila de Tarquinio Prisco por la vía del testimonio: Livio no transmite que nadie salvo la esposa viera al águila quitar y reponer el gorro en la cabeza. La objeción es que el único testigo del prodigio era la interesada. Lectura restituida del cuerpo: *nam Livius non tradit quempiam praeter uxorem vidisse aquilam auferentem et reponentem cito capiti pileum*.
«Tanaqu.il potitu auro, cuius copiam habebat , quam augurio freta, iampridem, uttejiisejiidetnLi uius, utro,quem honoratum uidere cupiebat,Romattt migranda exijlimarat,quod ei 'm mentem uenifjet TU' tij regts,hominis Sabini,qui m ea regnumobtinuerat: item Sume aduen£,ad id accerfkitquonm exemplo tmilsr honoris auiditxteinftaffimatauiroperfuafit, ut ab Tarquinijs Romam peteret . er quum audiretno-Klein populum fiteile ut rudem ai auguriorum aimira tionem rapi-.co artificio ufa eft, quo multitudo addufia.fimulq; largitione excitata,Prifcum digttiifortuna quam amplifima putauit» — y da su reconstrucción del caso: Tanaquil, dueña del oro de que disponía, confiada en el augurio había juzgado desde antes, según el mismo Livio, que debía emigrar a Roma con el marido a quien deseaba ver honrado, acordándose del rey Tacio, sabino, que allí había obtenido el reino, y de Numa, forastero llamado para lo mismo; y como oyera que aquel pueblo, por rudo, se dejaba arrebatar fácilmente a la admiración de los augurios, usó de ese artificio, con el que la multitud, movida y a la vez excitada por el reparto de dinero, tuvo a Prisco por digno de la más amplia fortuna. La explicación combina cálculo político y dinero. Lectura restituida del cuerpo: *Tanaquil potita auro cuius copiam habebat, quae augurio freta iampridem, ut testis est idem Livius, viro quem honoratum videre cupiebat Romam migrandum existimarat, quod ei in mentem venisset Tatii regis, hominis Sabini, qui in ea regnum obtinuerat, item Numae advenae ad id accersiti, quorum exemplo similis honoris aviditate inflammata viro persuasit ut ab Tarquiniis Romam peteret; et cum audiret novum populum facile ut rudem ad auguriorum admirationem rapi, eo artificio usa est, quo multitudo adducta simulque largitione excitata Priscum dignum fortuna quam amplissima putavit*.
«VndeiUud apud Vergilium,louis oraat lumtlmperium ftnefine dedi» — y sobre la perpetuidad del imperio recuerda el oráculo de Júpiter en Virgilio: imperio sin fin les he dado. Lectura restituida: *unde illud apud Vergilium, Iovis oraculum: imperium sine fine dedi*.
«Non omnis mcriar,multaq; pars mei Vitabit liburnam, ufq; egopoficra Cnfcam laude recens,dum C apitolitm Scandet cum tacita utrgine pontifex» — y le suma la promesa de Horacio, que ata su propia fama a la duración del rito capitolino: no moriré del todo, y gran parte de mí evitará a Libitina, y creceré renovado en la alabanza futura mientras el pontífice suba al Capitolio con la virgen callada. Lectura restituida: *non omnis moriar, multaque pars mei vitabit Libitinam, usque ego postera crescam laude recens, dum Capitolium scandet cum tacita virgine pontifex*.
«Sed heu, ut omen uanum.ita nihil ualuit. cecidit enim tantum imperiti, ucletiam ante iiem,qutm utx DCC annos libertate incolumifleteriktotfiquide a Romulo urbisconditore interfuerunt, ufq; ad Cafaremo f ompeim,Rcipub.euerfores» — y opone el hecho: el presagio fue vano y de nada valió, pues cayó un imperio tan grande, y aun antes de tiempo, ya que apenas estuvo setecientos años con la libertad a salvo, tantos como median entre Rómulo fundador de la ciudad y César y Pompeyo, destructores de la república. Lectura restituida del cuerpo: *sed heu, ut omen vanum, ita nihil valuit; cecidit enim tantum imperium, vel etiam ante diem, cum vix DCC annos libertate incolumi steterit; tot siquidem a Romulo urbis conditore interfuerunt usque ad Caesarem et Pompeium, reipublicae eversores*.
«OlenmCalenus, longe id temporis celeberrimus uates , illud omenfortunatum ratus,per callidam interrogationem infuamgett tem transferre tentauit» — y la cabeza hallada en los cimientos del Capitolio da pie a la escena que el diálogo trae como muestra de fraude: Oleno Caleno, el vate más célebre de aquel tiempo, teniendo por afortunado ese presagio, intentó por una pregunta astuta trasladarlo a su propia nación. Lectura restituida: *Olenus Calenus, longe id temporis celeberrimus vates, illud omen fortunatum ratus, per callidam interrogationem in suam gentem transferre tentavit*.
«Hoc dicitis Romani, hic templis Iouisfiituru eslihic caput inuenemuti Romani dfilio ttatis admoniti,fi re]ponderet,H.ic,fatum m Hctruria tranfituru , reff>onderuM:Non equidemhic,fid Romie.caput 'rnuentu dicimus . Ac ita retentum auguriu» — y la trampa entera, con su desactivación: trazada una línea con el bastón y marcado en el suelo el sitio del templo, preguntó si decían los romanos que allí estaría el templo de Júpiter y allí habían hallado la cabeza; advertidos por el hijo de Oleno de que, si respondían aquí, el hado pasaría a Etruria, respondieron que no allí sino en Roma decían haber hallado la cabeza, y así retuvieron el augurio. La eficacia queda adjudicada a la forma de la respuesta y no al signo. Lectura restituida del cuerpo: *hoc dicitis, Romani, hic templum Iovis futurum est, hic caput invenimus? Romani a filio vatis admoniti, si responderent hic, fatum in Hetruriam transiturum, responderunt: non equidem hic, sed Romae caput inventum dicimus; ac ita retentum augurium*.
«fint exemplis, ut appareat oflentonm uires er in no ftra potejlate ejfe,ac prout quteq; acceptafunt ita ua lere.ln.dugurim certe difciplina amjiat,neq; dirasaues,neq;uUaaujficiapert'mereadeos,quiquamq; re ktgredientes,obferuare fe ea negauerinttquo munere diurna indulgentia maius nullum eft» — y trae como testigo mayor a Plinio: baste con estos ejemplos para que aparezca que las fuerzas de los presagios están también en nuestra potestad, y que valen según como cada uno los recibe; y consta ciertamente en la disciplina de los augures que ni las aves siniestras ni ningún auspicio tocan a quienes, al emprender cualquier cosa, hayan declarado que no los observan, don del que ninguno hay mayor de la indulgencia divina. Es el pasaje sobre el que Polidoro apoya toda su conclusión. Lectura restituida: *sint exemplis, ut appareat ostentorum vires et in nostra potestate esse, ac prout quaeque accepta sunt ita valere; in augurum certe disciplina constat neque diras aves neque ulla auspicia pertinere ad eos qui quamque rem ingredientes observare se ea negaverint, quo munere divinae indulgentiae maius nullum est*.
«Ex quo fequitur,ut nuUu jit neq; aujficiu,neq • auguriu,ne<fr prodigiufinos nuUuobfememus» — y de ahí saca su tesis en una línea: de donde se sigue que no hay ni auspicio ni augurio ni prodigio, si nosotros no observamos ninguno. La existencia del prodigio queda hecha depender del observador. Lectura restituida: *ex quo sequitur ut nullum sit neque auspicium neque augurium neque prodigium, si nos nullum observemus*.
«Quuigiturjis rem aliquam inchoatu rus,ora Deum,ut felixfmftumq; Iit , eiq; uni curMd comittas,praterea nudi alij,neq; anibus, neq; portett tis,neqs extis,neq; filiis uatibit» — y la conducta que prescribe en su lugar: cuando vayas a emprender algo, ruega a Dios que sea feliz y fructuoso, y confíale a él solo tu cuidado, y a ningún otro, ni a las aves, ni a los portentos, ni a las entrañas, ni a los vates falsos. Lectura restituida: *cum igitur sis rem aliquam inchoaturus, ora Deum ut felix fructuosumque sit, eique uni curam committas, praeterea nulli alii, neque avibus, neque portentis, neque extis, neque falsis vatibus*.
«quu obferuare prodigia, fit amentias,non obferuare,fapientiee:cr qni curauerit,fe metu aut uanaffe onerabit:et qui non curauerit,fe periculo eximet» — y el resumen de la disputa: observar los prodigios es de demencia y no observarlos de sabiduría, y quien se cuidare de ellos se cargará de miedo vano, y quien no se cuidare se librará del peligro. Lectura restituida: *cum observare prodigia sit amentiae, non observare sapientiae; et qui curaverit se metu vano onerabit, et qui non curaverit se periculo eximet*.
«quum Arijloteles lib.4. deNatura animalium, affirmet nullit unquam animal quod corde careret, ejje natu» — y contra el prodigio de la víctima sin corazón alega historia natural: Aristóteles, en el libro cuarto de la Naturaleza de los animales, afirma que nunca nació animal alguno que careciera de corazón. El portento se descarta por imposible, no por mal interpretado. Lectura restituida: *cum Aristoteles libro quarto de Natura animalium affirmet nullum unquam animal quod corde careret esse natum*.
«examen apiti damno fuit ei, ex cuius agro, alio aduolauit: mures au - rurodendo,fvrtaffe aliquem dentiiifregerunk» — y reinterpreta los prodigios famosos en clave doméstica y burlona: el enjambre de abejas fue daño para aquel de cuyo campo voló a otro, y los ratones, royendo el oro, quizá se rompieron algún diente. Lectura restituida: *examen apium damno fuit ei ex cuius agro alio advolavit; mures aurum rodendo fortasse aliquem dentium fregerunt*.
«Paulus audita Perfe cateU£ morte, putauit allufionem ad Perfeu regem,quem uincere cupiebat, nominisfimilituiinefiSam,uel incomodo domeilico fe maius euafurum damnum,atq; fieje incolumem uidioremcp beUi rediturum» — y explica el presagio de Paulo Emilio por la psicología del que lo recibe: oída la muerte de la perrita Persa, pensó que había una alusión al rey Perseo, a quien deseaba vencer, hecha por la semejanza del nombre, o que con aquel percance doméstico se libraba de un daño mayor, y que volvería de la guerra sano y vencedor. Lectura restituida: *Paulus audita Persae catellae morte putavit allusionem ad Perseum regem, quem vincere cupiebat, nominis similitudine factam, vel incommodo domestico se maius evasurum damnum, atque sese incolumem victoremque bello rediturum*.
«utfi quis chartianimalamferit, itafe confoletur,ut ducat morte animalis expiatum effe,fiquodfimili* impenderet malu» — y anota que la misma locura sigue viva en el vulgo de su tiempo: si a alguien se le muere un animal querido, se consuela juzgando que con la muerte del animal quedó expiado el mal semejante que le amenazaba. Lectura restituida: *ut si quis carum animal amiserit, ita se consoletur ut ducat morte animalis expiatum esse si quod simile impenderet malum*.
«Quod mujlella,qu6d lupus, bejli* inaufficat*fmt, nil mirum, quiiraptu uiuant: cr priefertim lupus , qui fime ajjiRus non modo non terra.» — y a la comadreja y al lobo les niega el carácter de presagio dándoles el suyo: no es maravilla que sean bestias de mal auspicio, pues viven de rapiña, y sobre todo el lobo, que acosado por el hambre no se abstiene ni de la carne humana. Lectura restituida del cuerpo: *quod mustela, quod lupus bestiae inauspicatae sint, nihil mirum, quia raptu vivant, et praesertim lupus, qui fame afflictus non modo non terrena, sed ne humana quidem carne abstinet*.
«fi enim aues ifiafatales erant, [equeretur , ut aliquid [emper mali cnuciarent ,fignumq; no aliud nifi tri&e darenc» — y contra las aves ominosas argumenta por la consecuencia: si aquellas aves eran fatales, se seguiría que anunciaran siempre algún mal y no dieran otra señal que triste. La objeción es que el búho anunció a los romanos tanto cosas felices como funestas. Lectura restituida: *si enim aves istae fatales erant, sequeretur ut aliquid semper mali enuntiarent, signumque non aliud nisi triste darent*.
«quumauisiUano bis domeftica-.non alibi quam domi nofira fiolcat libe t:us niiufhccre» — y descarta la golondrina de la tienda de Antioquio por la etología del ave: siendo doméstica para nosotros, no suele hacer nido de mejor gana en otro sitio que en nuestra casa. Lectura restituida: *cum avis illa nobis domestica non alibi quam domi nostrae soleat libentius nidum facere*.
«nam ita Britanni ai defiftionem parati, Romanos eius fuperjlitioisucne no i pueris imbutos terruerunt, ut fuis minus uiribus confiderenf.altenmuerouanitatisplemm» — y de los dos presagios británicos da dos explicaciones distintas: al primero lo llama fraude humano, pues los britanos, dispuestos a la rebelión, aterraron con el veneno de esa superstición a los romanos, empapados de ella desde niños, para que confiaran menos en sus fuerzas; y al segundo lo llama lleno de vanidad. Lectura restituida: *nam ita Britanni ad defectionem parati Romanos eius superstitionis veneno a pueris imbutos terruerunt, ut suis minus viribus confiderent; alterum vero vanitatis plenum*.
«Nempe nihil conutne habet pes ctm imperio, quum fit ima pars corporis : uel arena, cum tam nobili regione. B eUa magis amentia , quam metaphora. Fluxit pes,quareiQuia arenafuapte natura aridaflu(iuat,fohdttm iter non prebet» — y desarma el presagio del pie hundido de Guillermo por la desproporción de los términos: nada tiene en común el pie con el imperio, siendo la parte más baja del cuerpo, ni la arena con una región tan noble; es más demencia que metáfora; y se le hundió el pie porque la arena, por su propia naturaleza seca, se mueve y no ofrece camino firme. Lectura restituida: *nempe nihil commune habet pes cum imperio, cum sit ima pars corporis, vel arena cum tam nobili regione; bella magis amentia quam metaphora; fluxit pes, quare? quia arena suapte natura arida fluctuat, solidum iter non praebet*.
«Auditu, Plato in Timeo definit effe pulfationem quandam ab aere.per aures, cerebrtmq;,er fanguinem ad iecur penetrantem- Tcntanturauteax res,aut.ore Galeno,fuis morbis, er maxime quum fit inflatio eius Jfiritus exitu prohibiti, cuius reicaufa fepe fonitus edutur» — y al zumbido de oídos le da causa médica: Platón en el Timeo define el oído como cierta pulsación que penetra desde el aire por los oídos, el cerebro y la sangre hasta el hígado, y los oídos son atacados, según Galeno, por sus propias enfermedades, sobre todo cuando hay inflamación por impedirse la salida de ese aliento, y por eso a menudo se producen sonidos. Lectura restituida: *auditum Plato in Timaeo definit esse pulsationem quandam ab aere per aures cerebrumque et sanguinem ad iecur penetrantem; tentantur autem aures, autore Galeno, suis morbis, et maxime cum sit inflatio eius spiritus exitu prohibiti, cuius rei causa saepe sonitus eduntur*.
«Igitur qui credit fe bene audire, quu dextra auris, uel male,quu finifira infonat,iUe ua nitatis plenus, nefcit bona aut mala fui corporis ude tudine internofcere» — y de ahí el reproche: quien cree que oirá cosa buena cuando le suena el oído derecho, o mala cuando el izquierdo, está lleno de vanidad y no sabe distinguir el buen estado del malo de su propio cuerpo. Lectura restituida: *igitur qui credit se bene audire cum dextra auris, vel male cum sinistra insonat, ille vanitatis plenus nescit bona aut mala sui corporis valetudine internoscere*.
«Nam Scythe er Thraces, ut idem Plato in primo de Regibus teftatur, in delicijshabucre,ueflesmeroper fundere, quod Germani hodie in exuis opiparisjfiar gunt» — y al vino derramado le busca origen en la costumbre y no en el presagio: escitas y tracios, según Platón en el primero de los Reyes, tuvieron por delicia rociar las ropas con vino puro, lo que hoy hacen los alemanes en sus banquetes espléndidos. Lectura restituida: *nam Scythae et Thraces, ut idem Plato in primo de Regibus testatur, in deliciis habuere vestes mero perfundere, quod Germani hodie in cenis opiparis spargunt*.
«At falis alia ratio: is enimfacer eil , er amicum Deo ,utiPkto uocat, corpus, quod corruptionisfit precipuus cxpulfor,fine quo nuUuolim fiebatfacrifi tiwm» — y a la sal le da otra razón: es sagrada y, como la llama Platón, cuerpo amigo de Dios, por ser el principal expulsor de la corrupción, sin el cual antiguamente no se hacía sacrificio alguno. El presagio se explica por el valor ritual del objeto derramado. Lectura restituida: *at salis alia ratio: is enim sacer est, et amicum Deo, uti Plato vocat, corpus, quod corruptionis sit praecipuus expulsor, sine quo nullum olim fiebat sacrificium*.
«Quod monachoru occurfus ejl ommofus , ii / ueflitm uarictati afiignauermtbona enim iUorfi pars nigro amiciuntur uefiitu,reliqui uero dificoloribus mi ro quodd artificio cofidis utiitur ueflibus» — y el mal agüero del encuentro con monjes lo adjudica a la variedad del hábito: buena parte de ellos se visten de negro y los demás usan ropas de colores distintos con no sé qué artificio. La superstición cristiana recibe explicación de costumbre, igual que la pagana. Lectura restituida del cuerpo: *quod monachorum occursus est ominosus, id vestitus varietati assignaverim; bona enim illorum pars nigro amiciuntur vestitu, reliqui vero discoloribus miro quodam artificio consutis utuntur vestibus*.
«Anno [alutisDCCEXXVIII. fol deficit,quum luna triduo ante idem pafia effiet: er Mercurij ftcUa uifa est in medio[ole, uehit macula ni gra» — del repertorio de prodigios posteriores a la antigüedad, el del año 778 de la salvación: se eclipsó el sol, habiendo padecido lo mismo la luna tres días antes, y la estrella de Mercurio se vio en medio del sol como una mancha negra. El impreso data en cómputo cristiano las entradas medievales. Lectura restituida del cuerpo: *anno salutis DCCLXXVIII sol deficit, cum luna triduo ante idem passa esset, et Mercurii stella visa est in medio sole velut macula nigra*.
«Amo [alutis AIXII. fkx ardens infhr turris,cum magno fragore, de coelo cadere ui[a eR , quit Hierofilyma d Tureis capta efi» — y el del año que el impreso da en cifras corruptas: una antorcha ardiendo en forma de torre se vio caer del cielo con gran estruendo cuando Jerusalén fue tomada por los turcos. Lectura restituida del cuerpo: *anno salutis fax ardens instar turris cum magno fragore de caelo cadere visa est, cum Hierosolyma a Turcis capta est*; la cifra del año la da el OCR como AIXII y no se restituye.
«in Anglia, crux circiter meridiem 'm cocio apparuit, quum Ricardus rex 'm Saladinim beUu comparabat» — y otro caso inglés: en Inglaterra apareció hacia el mediodía una cruz en el cielo, cuando el rey Ricardo preparaba la guerra contra Saladino. Lectura restituida: *in Anglia crux circiter meridiem in caelo apparuit, cum Ricardus rex in Saladinum bellum comparabat*.
«ut unus terremotus, murti fulmen,unum code ftepgnum,remfequudam: alter terremotus,altemn falrren,altenm pgnim,aduerfam» — y Roberto ataca el sistema entero por su inconsistencia: que un terremoto, un rayo, una señal celeste presagie cosa próspera, y otro terremoto, otro rayo, otra señal, cosa adversa. Lectura restituida: *ut unus terraemotus, unum fulmen, unum caeleste signum rem secundam, alter terraemotus, alterum fulmen, alterum signum adversam*.
«Cttpi portenderitfulmen in medium mare emifaumiquid terremotus infolitudinefadus,ubi nemo ejl,qui talia prodigia notet» — y lleva la objeción al caso sin observador: qué presagió un rayo lanzado en medio del mar, o un terremoto ocurrido en un desierto, donde no hay nadie que anote tales prodigios. El argumento apunta a que el signo no existe sin testigo. Lectura restituida: *quid portenderit fulmen in medium mare emissum? quid terraemotus in solitudine factus, ubi nemo est qui talia prodigia notet?*
«qudio Hetrufci,tefie vli/nio lib. ij. 'mfexdecm partes calu diuidebat,quo dira internofceret» — y consigna la técnica que se le opondría: los etruscos, según Plinio en el libro segundo, dividían el cielo en dieciséis partes para distinguir lo siniestro. Lectura restituida del cuerpo: *quando Hetrusci, teste Plinio libro II, in sexdecim partes caelum dividebant, quo dira internoscerent*.
«Dolenter autem accepi, prifcos inteUigcntieueri Dei expertes, potuijje eiufmodi delyramenta obferuandonm prodi gioru impertiri etia noflris.Que malit fil ijla Ckrijtianonm hominti impudentia,no tam in ea re hallucinari,quam peccare» — y lamenta el contagio: recibió con dolor que los antiguos, privados del conocimiento del Dios verdadero, hayan podido transmitir tales desvaríos de observar prodigios también a los nuestros; y llama a esa desvergüenza de los cristianos no tanto alucinar en el asunto cuanto pecar. La condena es más dura para los cristianos que para los paganos. Lectura restituida: *dolenter autem accepi priscos, intelligentiae veri Dei expertes, potuisse eiusmodi deliramenta observandorum prodigiorum impertiri etiam nostris; quae malum sit ista Christianorum hominum impudentia, non tam in ea re hallucinari quam peccare*.
«quu primitm in tua Anglica biiloria,tibi de prodigijs commorandum effet , inuidie deprecandte caufa , ficui mihi aliis dixisti, uulgi cofuetudinem excufafii, ut ne eorumft&amentiotibiuitio daretur» — y en el mismo lugar recuerda que el propio Polidoro, al tener que mencionar prodigios en su Historia de Inglaterra, se excusó con la costumbre del vulgo para que no se le imputara a culpa. El diálogo declara así cómo su autor manejó la misma materia en su obra histórica. Lectura restituida del cuerpo: *cum primum in tua Anglica historia tibi de prodigiis commemorandum esset, invidiae deprecandae causa vulgi consuetudinem excusasti, ut ne eorum facta mentio tibi vitio daretur*.
«terra, autore Arijhtelejib. Meteororum primo, ifole calefida, duplicent emittit ha litum: alterum uocamus exhalationem calidam - er ficcam,alterum uerb uaporem calidum eyhumidm» — y la explicación física arranca de Aristóteles: la tierra, calentada por el sol, emite un doble hálito, uno que llamamos exhalación caliente y seca y otro vapor caliente y húmedo. De esa distinción salen todas las apariciones celestes que el libro trata. Lectura restituida: *terra, autore Aristotele libro Meteororum primo, a sole calefacta duplicem emittit halitum: alterum vocamus exhalationem calidam et siccam, alterum vero vaporem calidum et humidum*.
«Ex eadem exhalatione oritur cometes ,fidus terrificum , quod tanta eius fit uis, ut commutationes quam magnas rerit ficiat,ac ita maxime augeat mortalibus bilem,unde bella exiftunt» — y de la misma exhalación hace nacer el cometa, astro terrorífico, cuya fuerza es tanta que produce grandísimos cambios en las cosas y aumenta al máximo la bilis de los mortales, de donde surgen las guerras. La correlación entre cometa y guerra queda explicada por una fisiología de la cólera y no por un presagio. Lectura restituida: *ex eadem exhalatione oritur cometes, sidus terrificum, quod tanta eius sit vis ut commutationes quam magnas rerum faciat, ac ita maxime augeat mortalibus bilem, unde bella existunt*.
«Vulmmum autem idemArifiotelcs tria dicit ejje genera: unum,quoi adurif.altenm, quod infufeaf.tertium, mirabilis natur» — y con el mismo Aristóteles distingue tres géneros de rayo: uno que quema, otro que ennegrece y un tercero de naturaleza admirable, como aquel con que la túnica del esclavo ardió sin dejar rastro de llama. La clasificación física absorbe el prodigio de la crónica. Lectura restituida: *fulminum autem idem Aristoteles tria dicit esse genera: unum quod adurit, alterum quod infuscat, tertium mirabilis naturae*.
«Achinc ejl, quid duo tres'uefoles , aut totidem luna uideantur» — y de la reflexión del rayo solar en una nube densa explica que se vean dos o tres soles, u otras tantas lunas. Los soles múltiples de la crónica de prodigios quedan explicados por óptica. Lectura restituida: *ac hinc est quod duo tresve soles aut totidem lunae videantur*.
«uenti enim in menas atque caucrnas terree abditi, ai exitum contendentes, illudjaciunt» — y del terremoto da la causa mecánica: los vientos escondidos en las venas y cavernas de la tierra, al pugnar por salir, lo producen. Lectura restituida: *venti enim in venas atque cavernas terrae abditi, ad exitum contendentes, illud faciunt*.
«nunquam terne tre nufcant, nifi tranquillo coelo : er per id , mare quoquejine flatu, contumcfcat , adluq- inhorrefeat» — y lo apoya en Plinio: nunca tiemblan las tierras sino con cielo tranquilo, y por eso también el mar se hincha sin viento y se eriza; con lo que explica de paso la crecida del océano que el otro había contado como prodigio. Lectura restituida: *nunquam terrae tremiscant nisi tranquillo caelo, et per id mare quoque sine flatu contumescat aestuque inhorrescat*.
«Ante leues ergo pafcentur in £there cerui, y Etfreta dedtituem nudos in ttttore piflees. Quam nodhro illiits labatur pedore uultus» — y para explicar la broma del viejo veyense sobre el lago Albano cita el modo de hablar por imposibles, con los versos del poeta sobre los ciervos que pacerán en el éter y los peces que quedarán desnudos en la orilla. La respuesta del oráculo se hace coincidir con una figura retórica. Lectura restituida del cuerpo: *ante leves ergo pascentur in aethere cervi, et freta destituent nudos in litore pisces, quam nostro illius labatur pectore vultus*.
«nunqui illud oracuhm Delphis tam celebre et clarum fuiffet, nifi omnis etas oraculoru illorum ueritatem effit experta.ldem ianiiu nofitcit. Vt igitur nunc mhtoreglo ria efi,quia minus oraculoru ueritas excellit: fic tunc nififimma ucritate,in tamagloria nonfuiffet» — y sobre el fin del oráculo de Delfos cita a Cicerón en el primero de la Adivinación: nunca aquel oráculo de Delfos habría sido tan célebre y claro si toda edad no hubiera experimentado la verdad de aquellos oráculos, y lo mismo ya no hace hoy; y así como ahora es de menor gloria porque la verdad de los oráculos sobresale menos, entonces, sin la máxima verdad, no habría estado en tanta gloria. La cita se emplea para fechar la decadencia. Lectura restituida del cuerpo: *nunquam illud oraculum Delphis tam celebre et clarum fuisset, nisi omnis aetas oraculorum illorum veritatem esset experta; idem iam diu non facit; ut igitur nunc minore gloria est, quia minus oraculorum veritas excellit, sic tunc, nisi summa veritate, in tanta gloria non fuisset*.
«Ef pfaidopro phetas er ffiiritu immundu auferam de terra» — y adjudica el fin de Apolo a la profecía de Zacarías: quitaré de la tierra los pseudoprofetas y el espíritu inmundo. Lectura restituida: *et pseudoprophetas et spiritum immundum auferam de terra*.
«Quod enim non umafuerit hac flella de pluribus,mo ut ego arbitror,necflel la omnino,fed quadam inuifibihs uirtusJpeciepderis figurata,ab ipfo primum itinere monftratur» — y sobre la estrella de los magos se remite a Crisóstomo, homilía sexta sobre Mateo: que esta estrella no fue una de las muchas, sino, a su juicio, ni siquiera estrella en absoluto, sino cierta virtud invisible figurada en apariencia de astro, y eso se muestra desde el primer trayecto. El caso más cargado del libro se resuelve negándole condición de astro. Lectura restituida: *quod enim non una fuerit haec stella de pluribus, immo ut ego arbitror nec stella omnino, sed quaedam invisibilis virtus specie sideris figurata, ab ipso primum itinere monstratur*.
«Xtr xes Perfanrn rex ubi primum in Europa ueftigiu po fuit,Gr£cis bellumfifturus, accepit equam leporem, er mulam mulum ambiguisgenitalibus , inexercita fuo pep eriffi: cr licet effient, qui malim inde belli exi tum coniettarent, ipfeutrunq; afpernatus ostentum, pojbremd tamen iatturam fecit» — la tercera parte del tratado, la de los portentos, abre con Jerjes: al poner pie en Europa para hacer la guerra a los griegos, supo que una yegua había parido una liebre y una mula un mulo de genitales ambiguos en su ejército, y aunque hubo quienes conjeturaron de ahí un mal desenlace de la guerra, él despreció ambos presagios y al fin sufrió la pérdida. Lectura restituida del cuerpo: *Xerxes Persarum rex, ubi primum in Europa vestigium posuit, Graecis bellum facturus, accepit equam leporem et mulam mulum ambiguis genitalibus in exercitu suo peperisse; et licet essent qui malum inde belli exitum coniectarent, ipse utrumque aspernatus ostentum, postremo tamen iacturam fecit*.
«Itafignificatum fuijfie in hominii men tibrn inbteft,ut breui temporeciuiwn aures ab auditione tyrannidis uacu£ effient» — y de los cerdos nacidos sin orejas cuando Dión se movía contra Dionisio, consigna la lectura que se fijó en las mentes: que quedó significado que en breve tiempo los oídos de los ciudadanos estarían libres de oír hablar de tiranía. Lectura restituida: *ita significatum fuisse in hominum mentibus inhaesit, ut brevi tempore civium aures ab auditione tyrannidis vacuae essent*.
«Nos tales appellamus Hermaphrodi tos,Grteciuel Androgynos» — y fija la terminología del nacimiento de doble sexo: a tales los llamamos nosotros hermafroditas, y los griegos andróginos. Lectura restituida: *nos tales appellamus hermaphroditos, Graeci vel androgynos*.
«In GaUia anno[alutis MXVIII. fus foeta porcellum humanafacie enixa.Sequutus efi annus pefitlens» — y la serie de portentos se prolonga muy más allá de Roma: en Galia, el año 1018 de la salvación, una cerda preñada parió un lechón con rostro humano, y siguió un año pestilente. Lectura restituida: *in Gallia anno salutis MXVIII sus feta porcellum humana facie enixa; secutus est annus pestilens*.
«Anno M CC C CLVI. in Sabinis biceps uitulus natustin Piceno infans cu [ex detibus ortus . Tu Turee nofira pafi fim loca capere caeperut» — y el del año 1456: en los sabinos nació un ternero bicéfalo y en el Piceno un infante con seis dientes, y entonces los turcos empezaron a tomar por doquier nuestros lugares. Lectura restituida: *anno MCCCCLVI in Sabinis biceps vitulus natus; in Piceno infans cum sex dentibus ortus; tum Turcae nostra passim loca capere coeperunt*.
«Romagemini nati,fimulq; uno corpore coiunfti,auer fis interfe manib. acfacie, qui pauculos uixerut dies» — y el de 1493: nacieron en Roma unos gemelos unidos a la vez en un solo cuerpo, con las manos y el rostro vueltos uno del otro, que vivieron poquísimos días. Lectura restituida: *Romae gemini nati simulque uno corpore coniuncti, aversis inter se manibus ac facie, qui pauculos vixerunt dies*.
«Zt non multo po8 pueUa uirgofilim femicane pepe rit . QU£fane prodigia jignificarunt aedes, C fiagU tia, quapojlea Alexandro fexto Romano pontifice, fiidla funt» — y el que cierra la serie, con su adjudicación política: poco después una doncella virgen parió un hijo medio perro, y esos prodigios, dice, significaron los crímenes y las infamias que después se cometieron bajo el pontífice romano Alejandro VI. La imputación va a un papa nombrado y queda en boca del interlocutor que recita. Lectura restituida del cuerpo: *et non multo post puella virgo filium semicanem peperit; quae sane prodigia significarunt scelera et flagitia quae postea Alexandro sexto Romano pontifice facta sunt*.
«Natura it phi lofophis definitur effe principium motus per fe , non item per accidens» — y Roberto contesta empezando por definir el término que le sirve de instrumento: la naturaleza es definida por los filósofos como principio del movimiento por sí y no por accidente. Lectura restituida: *natura a philosophis definitur esse principium motus per se, non item per accidens*.
«Quid enim aliud efi natura,quam Deus, cr diuina ra tio totimundo, er partibus eimkferta» — y con Séneca la identifica con Dios: qué otra cosa es la naturaleza sino Dios y la razón divina insertada en todo el mundo y en sus partes. Lectura restituida: *quid enim aliud est natura quam Deus, et divina ratio toti mundo et partibus eius inserta*.
«quia nec natura fine Deo est, nec Deus fine natura» — y añade el corolario del mismo pasaje: porque ni hay naturaleza sin Dios ni Dios sin naturaleza. La explicación natural que el libro opone al prodigio no se plantea como alternativa a la providencia. Lectura restituida: *quia nec natura sine Deo est, nec Deus sine natura*.
«naturam appellat omniu tmtrem» — y suma a Ambrosio, que en el libro que escribió sobre el arca de Noé llama a la naturaleza madre de todos. Lectura restituida: *naturam appellat omnium matrem*.
«Natura enim,tejle Arifiotele, libro Phyficormfecundo , quae femper ad ii quod perfidius efl,nititur,mnqua peccat,nifi impedita copia , uel inopia» — y enuncia la ley que hará de explicación general de los monstruos, con Aristóteles: la naturaleza, que siempre tiende a lo más perfecto, nunca yerra si no se lo impide la abundancia o la escasez. El defecto de la materia, y no un aviso divino, es la causa. Lectura restituida: *natura enim, teste Aristotele libro Physicorum secundo, quae semper ad id quod perfectius est nititur, nunquam peccat nisi impedita copia vel inopia*.
«tm fuerit, iUi innumeri partus,quos mcmoraHi ut prodigiofcs,edentur:fi parum, unus, er iUe quidem debilisfinuero arruptwm,cadauerofus» — y aplica esa ley al semen: si hubiere mucho, se producirán aquellos partos innumerables que él enumeró como prodigiosos; si poco, uno solo y ése débil; y si estuviere corrompido, cadavérico. La explicación cubre en un solo mecanismo los partos múltiples, los débiles y los muertos. Lectura restituida: *si multum fuerit, illi innumeri partus quos memorasti ut prodigiosos edentur; si parum, unus et ille quidem debilis; sin vero corruptum, cadaverosus*.
«fk natam efiefcias puellam fine manujues fine au ribus,quemadmodum modo expofuijiitfincorruptu, tum confiifim mperfittmqj gignetur corpusM iUi gemini AlexandroRo.pontifice , Romemembris auerfis natiter iUe puer tuus, fineuUo uentrisfirami netae alterfemiuir» — y sigue el mismo principio para la falta y para la confusión: por defecto de semen nació la niña sin mano y los cerdos sin orejas, y por corrupción se engendra un cuerpo confuso e imperfecto, como aquellos gemelos nacidos en Roma con los miembros vueltos bajo el pontífice Alejandro, y el niño sin salida del vientre, y el otro medio varón. Los portentos recitados quedan uno por uno reasignados a causas seminales. Lectura restituida del cuerpo: *sic natam esse scias puellam sine manu, sues sine auribus, quemadmodum modo exposuisti; sin corruptum, tum confusum imperfectumque gignetur corpus, ut illi gemini Alexandro Romano pontifice Romae membris aversis nati, et ille puer tuus sine ullo ventris foramine, ac alter semivir*.
«Ex quo fit,utfi ouonm uiteUaitapofitafint , ut non diflinguantur uUainteriefia membrana,puUi monftrofi nafcantur» — y da el caso que a su juicio lo respalda: de ahí resulta que si las yemas de los huevos están puestas de modo que no las separe ninguna membrana interpuesta, nacen pollos monstruosos. Lectura restituida: *ex quo fit ut si ovorum vitella ita posita sint ut non distinguantur ulla interiecta membrana, pulli monstruosi nascantur*.
«in mulieris utriculo feptem feminis receptacula effe tradunt . que ita diuidunt , ut eorum tria iit quibus mares procreentur , ad dexteram partem exijlanttae totidem in quibus fcem'ma,adfinifbram.mter illa autem , unum extare in medio , er in eo hermaphroditos (iue androgynosfirmari, quafi natura utrinque uim fuam in ii partus effundente» — y consigna la doctrina de los médicos recientes sobre el útero de siete celdas: tres a la derecha en que se engendran varones, otras tres a la izquierda en que se engendran hembras, y entre ellas una en medio en que se forman los hermafroditas o andróginos, como derramando la naturaleza su fuerza por ambos lados en ese parto. Lectura restituida del cuerpo: *in mulieris utriculo septem seminis receptacula esse tradunt, quae ita dividunt ut eorum tria in quibus mares procreentur ad dexteram partem existant, ac totidem in quibus feminae ad sinistram; inter illa autem unum extare in medio, et in eo hermaphroditos sive androgynos formari, quasi natura utrinque vim suam in id partus effundente*.
«Verum nofiris Medicis de utriculi receptaculis,non uiietur Aridoteles adjUpulari , quilibro detHaturaanmaliu7.ait, mulieremfimmumfilios qumq; parere uno partu,fic ut iUud quis commentum fufficari pofiet» — y a esa doctrina le opone otra sin armonizarlas: a nuestros médicos, en lo de las celdas del útero, no parece asentir Aristóteles, que en el libro séptimo de la Naturaleza de los animales dice que la mujer pare como máximo cinco hijos de un parto, de modo que cualquiera podría sospechar que aquello es una invención. La objeción es aritmética: siete celdas no caben en cinco hijos. Lectura restituida: *verum nostris medicis de utriculi receptaculis non videtur Aristoteles adstipulari, qui libro de Natura animalium septimo ait mulierem summum filios quinque parere uno partu, sic ut illud quis commentum suspicari possit*.
«ex Artemidoro autore Graco, refert uiros Indorfi quofdm cumfiris coirc,miflosqi&» — y para los nacimientos mixtos acude a Plinio, que cita al autor griego Artemidoro: refiere que ciertos hombres de los indios se unen con fieras y que los partos son mixtos. La explicación de los híbridos es la unión entre especies, no el presagio. Lectura restituida del cuerpo: *ex Artemidoro autore Graeco refert viros Indorum quosdam cum feris coire, mixtosque et semiferos esse partus*.
«Qgod autem mulapeperit, miraris ? ego uero mirandum dttco,quia conceperat: etenim fi mula fceta erat, neceffc habuit parere» — y a la mula que pare le quita el asombro por donde nadie lo pone: se admira, dice, de que hubiera concebido, pues si la mula estaba preñada, necesariamente tuvo que parir. Lectura restituida: *quod autem mula peperit miraris? ego vero mirandum duco quia conceperat; etenim si mula feta erat, necesse habuit parere*.
«Ita[olis exortus,curfus,occafus, nemo notat,quia quotidiefiutat eclipfim uniuerfi miratur, quia raro accidit» — y explica la admiración por la frecuencia y no por el hecho: nadie anota la salida, el curso y la puesta del sol porque ocurren a diario, y todo el mundo se admira del eclipse porque ocurre rara vez. Lectura restituida: *ita solis exortus, cursus, occasus nemo notat quia quotidie fiunt; eclipsim universi mirantur quia raro accidit*.
«blmquam,quodfierinopctuerit,efiefa(iu:finpO' tuerit,no efie mirandum» — y adopta como criterio el que Cicerón atribuye a los intérpretes de portentos: nunca ocurrió lo que no pudo ocurrir, y si pudo, no hay que admirarlo. Es la regla con que la obra descarta el género entero. Lectura restituida: *nunquam quod fieri non potuerit esse factum; sin potuerit, non esse mirandum*.
«Vorrofic Grati cauiUatifmt in regem,finge tesequam beUicofifiimum animat,peperijfie leporem ti tnidum er fugacem : quod iUe numerofe 'mslruttus exercitu Grteciam mfefkrit, acpoftremo uelut lepus imbeUis fefe in pedes dederit, quemadmodum apud Herodotum, er Trogum legimus» — y de la liebre de Jerjes propone que el portento es una burla literaria: así se mofaron los griegos del rey, fingiendo que la yegua, animal belicosísimo, había parido una liebre tímida y fugitiva, porque él invadió Grecia con un ejército numeroso y al final huyó como liebre cobarde, según se lee en Heródoto y en Trogo. Lectura restituida: *porro sic Graeci cavillati sunt in regem, fingentes equam, bellicosissimum animal, peperisse leporem timidum et fugacem, quod ille numeroso instructus exercitu Graeciam infestarit, ac postremo velut lepus imbellis sese in pedes dederit, quemadmodum apud Herodotum et Trogum legimus*.
«Namfaeminam nomsdierempeperiffeferpente, haud abhorret a usro : quodfi tu anmaduertijjes , dixifjes fcemmam ferpentem peperifie, er Hui admiratione dignum accidifie,ut ferpens recens natus p otuerit aduerfoflumine natare» — y a la mujer que parió una serpiente le devuelve el asombro al lugar que le corresponde: que una mujer pariera una serpiente no repugna a la verdad, y si él lo hubiera advertido habría dicho que la maravilla estuvo en que la serpiente recién nacida pudiera nadar contra la corriente. La objeción es que se admira lo trivial y se pasa por alto lo increíble. Lectura restituida del cuerpo: *nam feminam serpentem peperisse haud abhorret a vero; quod si tu animadvertisses, dixisses feminam serpentem peperisse, et illud admiratione dignum accidisse, ut serpens recens natus potuerit adverso flumine natare*.
«riuuli[anguinis follibusfla re incipientibus,per ignemfluxere: er milite panem in caflris frangente, gutta [anguinis manarunt» — y en la cuarta parte, la de las maravillas, el sitio de Tiro por Alejandro: al empezar a soplar los fuelles corrieron por el fuego arroyuelos de sangre, y al partir un soldado el pan en el campamento manaron gotas de sangre. Lectura restituida: *rivuli sanguinis follibus flare incipientibus per ignem fluxere, et milite panem in castris frangente guttae sanguinis manarunt*.
«uates Ariitadrus confolatus eft,afflrmds id mali quod portederetur,inob[ej[osuer[miri:proptereaqubi eruor intus,non foris effetfufus» — y la interpretación que salvó la campaña: el vate Aristandro consoló a Alejandro, no poco aterrado por ese prodigio, afirmando que el mal que se presagiaba se volvía contra los sitiados, porque la sangre estaba derramada dentro y no fuera. El signo se lee por la posición y no por la sustancia. Lectura restituida del cuerpo: *vates Aristander consolatus est, affirmans id mali quod portenderetur in obsessos verti, propterea quod cruor intus, non foris esset fusus*.
«NuUa nempe in ijs non modo ueri effigies,fed ne imbri quidem,iut imago apparet» — del catálogo de maravillas —bueyes que hablan, lluvias de carne, tierra, sangre, aceite, leche y piedras, estatuas que lloran, escudos que sudan sangre— Roberto dice que en ellas no aparece ni figura de verdad ni sombra ni imagen. Lectura restituida: *nulla nempe in iis non modo veri effigies, sed ne umbra quidem aut imago apparet*.
«At tute hercle,qui bo nam Chriftiani orbis parte peragraftijicds qutfo, uidifti uffiiam tale quidiTacesigaudeotplus utiifc iteritas, quam eiufmdi nefitria uanitas,ut uideo,apui te ponderis habet» — y apela al testimonio personal del interlocutor: tú, que recorriste buena parte del orbe cristiano, di por favor si viste alguna vez algo así; callas, me alegro, pues veo que en ti pesa más la verdad que semejante vanidad nefanda. Lo que reclama es el testimonio del viajero que no vio ninguno. Lectura restituida: *at tu hercle, qui bonam Christiani orbis partem peragrasti, dicas quaeso, vidisti usquam tale quid? Taces? Gaudeo; plus utique veritas quam eiusmodi nefaria vanitas, ut video, apud te ponderis habet*.
«atq;fic coit fidiofolaeft portentorum parens: nancf; omnis augu rim,uatumcp conatus eo pertinet, uti diuinitatis» — y de ahí saca su etiología del género: así, la sola invención es madre de los portentos, pues todo el empeño de augures y vates va a que parezcan sabedores de lo divino. Lectura restituida del cuerpo: *atque sic confictio sola est portentorum parens; namque omnis augurum vatumque conatus eo pertinet, uti divinitatis scientes videantur*.
«lta bos tua loquuta firtur. fed quid locti ta fit, nullus autor tradit,propterea q nemo uerba au diuiv.mugitupro uerbo,quiftiam infantis uates inter pretdtus eft, quifirtaffe» — y aplica el análisis al buey que habla: se dice que tu buey habló, pero qué dijo no lo transmite autor alguno, porque nadie oyó palabras, y un vate interpretó como palabra un mugido. La objeción es que falta el contenido del portento. Lectura restituida del cuerpo: *ita bos tua locuta fertur; sed quid locuta sit nullus autor tradit, propterea quod nemo verba audivit; mugitum pro verbo quispiam infelix vates interpretatus est*.
«Verum afina,ut in Nimeroru libro eft,iujfu Bei, uerba pro tulit: bos uerb ifta, afiu hominis loquuta dicitur, qua: morefuo mugiuit,qmdo uerba nufqua ponutur» — y marca la diferencia con el caso bíblico: la asna, como está en el libro de los Números, profirió palabras por orden de Dios, mientras que se dice que aquel buey habló por astucia de un hombre, cuando mugió a su modo, ya que en ninguna parte se ponen sus palabras. El criterio para distinguir es que la Escritura transcribe lo dicho y la crónica no. Lectura restituida: *verum asina, ut in Numerorum libro est, iussu Dei verba protulit; bos vero ista astu hominis locuta dicitur, quae more suo mugivit, quando verba nusquam ponuntur*.
«Quiner ideo lapidibus pluere interm,qubd uentofintrapti,etmulta fimiliter» — y concede el único caso que tiene por real, con Plinio: que a veces llueva piedras porque los vientos las arrebatan, y muchas cosas semejantes. Lectura restituida: *quin et ideo lapidibus pluere interim, quod venti sint rapti, et multa similiter*.
«namfatis confiat,puluerem qui terra minuta effuetis in aeremfini, atq inftar phmia in ter ram decidere» — y con la misma razón explica la lluvia de tierra: consta bastante que el polvo, que es tierra menuda, se levanta al aire y cae a tierra a manera de lluvia. Lectura restituida: *nam satis constat pulverem, qui terra minuta est, sublevari in aerem atque instar pluviae in terram decidere*.
«Sane terra pa remrerum cim multa alia, tum aquam plmiampri ' miscolorat:fi enimrubricafit,mbremfluentem reddet rubrum,iimilem cruork:jiaiba,k(leu,fimikmU 8k:fipinguis,uliginofim.fimikm olei» — y la explicación que da de las lluvias de colores es la más precisa del libro: la tierra, madre de las cosas, tiñe entre otras muchas cosas el agua de lluvia; si es almagre, devuelve el agua roja, semejante a sangre; si blanca, semejante a leche; si grasa, semejante a aceite. Los tres prodigios líquidos de la crónica quedan reducidos a la coloración del suelo. Lectura restituida del cuerpo: *sane terra parens rerum cum multa alia tum aquam pluviam primis colorat; si enim rubrica sit, imbrem fluentem reddet rubrum, similem cruori; si alba, lacteum, similem lacti; si pinguis, uliginosum, similem olei*.
«Ac ita decolo ratio ex cotagione terrena,errorem olim mortalibus nimis credulis attulit,ut crederentper eas rerumfimi litud'mes,deoru confiliafibi patefieri» — y adjudica a esa decoloración por contacto de la tierra el error antiguo: llevó a los mortales demasiado crédulos a creer que por esas semejanzas de cosas se les descubrían los designios de los dioses. La semejanza, no el hecho, es lo que engañaba. Lectura restituida: *ac ita decoloratio ex contagione terrena errorem olim mortalibus nimis credulis attulit, ut crederent per eas rerum similitudines deorum consilia sibi patefieri*.
«Sudor uerb er lacbrymx ex uiuis corporibusfunttfed hu/mor extrin fecus allatus, uelut inparietibus uiiemus,utruqfimita ri poteA» — y de las estatuas que sudan y lloran señala primero la vía natural: el sudor y las lágrimas son de cuerpos vivos, pero la humedad traída de fuera, como vemos en las paredes, puede imitar ambas cosas. Lectura restituida: *sudor vero et lacrimae ex vivis corporibus sunt, sed humor extrinsecus allatus, velut in parietibus videmus, utrumque imitari potest*.
«ego enim ui difimulacru Deipara, eiufrnodi lamentatioe infrgne: quippequod cuiufdam monachi pecunia ita corrade tis artificio, in annos frngulos, Martio menfefiachrymabat,palmite uitisa tergo mforamen quod ad ima> ginis oculos pertinebat, inferto : fed dolo comperto , fcelus autorifraudifuit» — y añade lo que dice haber visto él mismo, con el mecanismo entero: vio una imagen de la Madre de Dios señalada por semejante llanto, que por artificio de cierto monje que así recaudaba dinero lloraba cada año, en el mes de marzo, metido por detrás un sarmiento de vid en un agujero que llegaba a los ojos de la imagen; y descubierto el engaño, el crimen fue la ruina de su autor. Es el único testimonio ocular directo de fraude que el volumen contiene. Lectura restituida del cuerpo: *ego enim vidi simulacrum Deiparae eiusmodi lamentatione insigne, quippe quod cuiusdam monachi pecuniam ita corradentis artificio in annos singulos Martio mense lacrimabat, palmite vitis a tergo in foramen quod ad imaginis oculos pertinebat inserto; sed dolo comperto, scelus autori fraudi fuit*.
«er eas Cicero fuo tempore,utfaUaciasadqu£ftu ac errorem inuen tas, penitus expiofas affirmat, quod in eis temeritas et cafus,no itemratio ulla,autconflimn ualet» — y de las suertes recuerda que Cicerón en su tiempo las afirmó del todo desacreditadas como falacias inventadas para la ganancia y el error, porque en ellas valen la temeridad y el azar y no razón ni designio alguno. Lectura restituida: *et eas Cicero suo tempore, ut fallacias ad quaestum ac errorem inventas, penitus explosas affirmat, quod in eis temeritas et casus, non item ratio ulla aut consilium valet*.
«Keperio apud Platone, primum dc Legibus, dem de apud Origeneinfuperlefu tHauefaomilia zi- duplex effafortiumgenustunum hirnanu, alterum diui nu» — y divide la materia con dos autoridades: halla en Platón, en el primero de las Leyes, y luego en Orígenes sobre Josué, homilía veintiuna, que el género de las suertes es doble, uno humano y otro divino. Lectura restituida del cuerpo: *reperio apud Platonem primum de Legibus, deinde apud Origenem in Iesum Nave homilia XXI, duplex esse sortium genus, unum humanum, alterum divinum*.
«Sors diuma definitur effe Dei iudicif indcx,antea multa prece et obfecratione eom qui eam exquirunt, petita» — y define la suerte divina: es índice del juicio de Dios, pedida antes con mucha plegaria y súplica por quienes la buscan. La legitimidad se hace depender del ruego previo y no del procedimiento. Lectura restituida: *sors divina definitur esse Dei iudicii index, antea multa prece et obsecratione eorum qui eam exquirunt petita*.
«Xoqu.erc ad Aaronfratre tuum, er fubimgiHSufcipiet ab miuerfa multitudine filioru ifra el duos hircos,pro peccato, et unu ariete mholocau jlum-.qmmq • obtulerit uitulii, er orauerit profe er pro domofua,duos hircos flare ficiet coram Domino m oflio tabernaculitejlmonij,mittesq;fuperutnmq; fortem,ma Domino, alteram capro emifiario, cuius exierit fors Domino» — y da el caso bíblico del sorteo, con el Levítico: habla a Aarón tu hermano, que tomará de toda la multitud de los hijos de Israel dos machos cabríos por el pecado y un carnero en holocausto, y hará estar los dos machos cabríos delante del Señor a la puerta del tabernáculo del testimonio, echando sobre ambos suerte, una para el Señor y otra para el macho cabrío emisario, y aquel cuya suerte saliere para el Señor lo ofrecerá por el pecado. Lectura restituida del cuerpo: *loquere ad Aaron fratrem tuum: suscipiet ab universa multitudine filiorum Israel duos hircos pro peccato et unum arietem in holocaustum; cumque obtulerit vitulum et oraverit pro se et pro domo sua, duos hircos stare faciet coram Domino in ostio tabernaculi testimonii, mittensque super utrumque sortem, unam Domino, alteram capro emissario, cuius exierit sors Domino, offeret illum pro peccato*.
«nutu ipftus Dei, cuius uoluntate ea omnia ge rebantur,itaaccidit,ut fors fuper lonam ceciderit» — y el de Jonás: por voluntad del mismo Dios, con cuya voluntad se hacía todo aquello, sucedió que la suerte cayó sobre Jonás. Lectura restituida: *nutu ipsius Dei, cuius voluntate ea omnia gerebantur, ita accidit ut sors super Ionam ceciderit*.
«Hem in Adis legimus, Apoftolos multis precibus egif fe apud Dem,ut fignificaret, quem ueUet uirii m lud£ locumfurrogatim: & emifiis fortibus , Mathiant fubftituiffe» — y el de los Hechos: los apóstoles rogaron mucho a Dios que les señalara a quién quería subrogar en el lugar de Judas, y echadas las suertes sustituyeron a Matías. Lectura restituida: *item in Actis legimus apostolos multis precibus egisse apud Deum ut significaret quem vellet virum in Iudae locum surrogatum, et emissis sortibus Mathiam substituisse*.
«Humanum uerbfortium genus eH, quo utuntur fortilegi illi, qui omnem rei euentum temere ac 'm fipienter taxiUis,tefferis,fchedis, in quibus nomina fortem expedantium infcripta fumt-,digitorum meatione^ furculis imparibus, er mille eiufmo ii puerilibus modis,mfbrtmam er cafum conferunt, nihii 'mterim a Deo pofceies,ut res bene cadat» — y describe el género humano de las suertes con su instrumental completo: lo usan aquellos sorteadores que remiten temeraria e insensatamente todo desenlace a taba, dados, cédulas en que van escritos los nombres de quienes esperan la suerte, cuenta de dedos, varillas desiguales y mil modos pueriles de ese tipo, a la fortuna y al azar, sin pedir entretanto nada a Dios para que la cosa salga bien. Lectura restituida: *humanum vero sortium genus est quo utuntur sortilegi illi, qui omnem rei eventum temere ac insipienter taxillis, tesseris, schedis in quibus nomina sortem expectantium inscripta sunt, digitorum numeratione, surculis imparibus et mille eiusmodi puerilibus modis in fortunam et casum conferunt, nihil interim a Deo poscentes ut res bene cadat*.
«Que omnia, ut humana fiultitiaplena^hrifiianis legibus uetita fmttquo nonfint,qui credant, his modis diuinamexquijitm iri uolmtatem» — y las declara prohibidas: todas esas cosas, por llenas de necedad humana, están vedadas por las leyes cristianas, para que no haya quienes crean que por esos modos se averigua la voluntad divina. Lectura restituida: *quae omnia, ut humana stultitia plena, Christianis legibus vetita sunt, quo non sint qui credant his modis divinam exquisitum iri voluntatem*.
«Aperiunt enimfubito codice V[almorum ,uel Poeta cuiufiam , er quem primum intuentur uerfum,iUu interpretantur: ac prout 'm eo res Leta aut triftis cotmeatur, itafumnegotium cont mode uel perincommode cafurumfuficantur» — y describe la práctica que sigue viva entre los suyos: abren de golpe un códice de los Salmos o de algún poeta y el primer verso que ven lo interpretan, y según en él se contenga cosa alegre o triste, sospechan que su asunto caerá con comodidad o con daño. Lectura restituida: *aperiunt enim subito codicem Psalmorum vel poetae cuiuspiam, et quem primum intuentur versum illum interpretantur, ac prout in eo res laeta aut tristis contineatur, ita suum negotium commode vel perincommode casurum suspicantur*.
«olim Hadriam per fortes quajijfe ,quo in fe animo effet Traiamts Imperator.-er uerftsv ergilianos 'mtuittm,'mfempotim ii imperij ueniffe» — y da el precedente antiguo con Elio Espartiano: que en otro tiempo Adriano indagó por suertes en qué ánimo estaba con él el emperador Trajano, y mirando los versos virgilianos llegó a la esperanza del imperio. La suerte virgiliana se consigna como práctica imperial documentada. Lectura restituida: *olim Hadrianum per sortes quaesisse quo in se animo esset Traianus imperator, et versus Vergilianos intuitum in spem potiundi imperii venisse*.
«Is[e pr<efett ' te,defe ter f libus confultum dicebat,utrum igni fla ? tim necare an in aliud tempus referuaretur. Sor- • tium beneficio feefifie incolumem» — y el último ejemplo lo toma de César en la Guerra de las Galias, sobre Valerio Procilo cautivo de los enemigos: decía que en su presencia se había consultado por suertes si quemarlo en seguida en el fuego o reservarlo para otro tiempo, y que por beneficio de las suertes había quedado incólume. Lectura restituida del cuerpo: *is se praesente de se ter sortibus consultum dicebat, utrum igni statim necaretur an in aliud tempus reservaretur; sortium beneficio se fuisse incolumem*.
«quu triduo in hoc familiari • qermoneriti cofimpto,mihi, ut[cis, crasmeu iter ad ' Academiam Cdtabrigienfem,qu£propebiiuiabefi; 1 conficiendtmjit.Tu uero uale, er quum per negotia - K Itumfuerit , qu£ in prafens multis uerbis inter nos * contulimus,poteris in pofienm tempus, 1 tpabreui ac eleganti [criptura, 1 ... alijs legenda prodere» — y el diálogo cierra con su propia escena y con el encargo de publicarlo: consumidos tres días en esta conversación familiar, mañana ha de hacer su viaje a la Academia de Cambridge, que dista casi dos días, y le dice que, cuando lo permitan los negocios, podrá dar a leer a otros en el futuro, en escritura breve y elegante, lo que ahora trataron con muchas palabras. La obra se presenta a sí misma como transcripción de una conversación de tres días. Lectura restituida del cuerpo: *cum triduo in hoc familiari sermone iam consumpto, mihi, ut scis, cras meum iter ad Academiam Cantabrigiensem, quae prope biduum abest, conficiendum sit; tu vero vale, et cum per negotia licitum fuerit, quae in praesens multis verbis inter nos contulimus, poteris in posterum tempus, brevi ac eleganti scriptura, aliis legenda prodere*.
Sobre la obra
8 entradas — lo que el aparato y la investigación dicen de ella«In 1552, humanist Conrad Wolffhart (1518-1561), who took the Greek name of Lycosthenes, edited the chronicle and added 36 illustrations from wood-cuts» — el expediente editorial completo, tal como lo da la fuente única.
«As some of the original text had not survived, Lycosthenes reconstructed the missing parts himself, starting at 749 BC, from other historical sources.» — la reconstrucción, declarada: no es transmisión, es autoría del editor.
«Therefore, the records attributed to Obsequens from prior to 190 BC were possibly not in the Latin original.» — el corolario filológico, con el *possibly* que la fuente pone y que no se le quita.
«Note that this is the last of Lycosthenes' restored cases; all further references from Obsequens' book were also in the original» — dónde termina la interpolación, marcado por la fuente única en el caso de 173 a.C.
«Source: Lycosthenes, Julii Obsequentis Prodigiorum Liber...per Conradum Lycosthenem Rubeaquensem integrati suae restitutus (Basel, 1552).» — la forma completa en que la fuente única cita esta edición al pie de sus casos.
«It is important to note that the version of Obsequens' chronicle containing the reference cited here was not the original.» — la advertencia con que la fuente única abre el asunto.
«Lycosthenes writing in AD 1552 collated 59 heavenly portents in Roman times.» — cita en bloque de Raymond W. Drake, en *Flying Saucers* n.º 39 (dic. 1964): es voz de Drake, no de la fuente única, y la fecha de 1552 apunta a esta edición y no al Chronicon de 1557.
La fuente única cita esta edición con su título largo íntegro y sin abreviar en siete páginas, todas ellas de casos romanos o altomedievales; su otra obra de Lycosthenes, en cambio, viaja casi siempre como «op. cit.».
Conceptos tratados
Prodigio (prodigium, portentum, ostentum) — Crónica de portentos romanos, con 36 xilografías añadidas por el editor de 1552
Crítica de fuentes (criterios de inclusión y descarte) — Los pasajes anteriores al 190 a.C. son reconstrucción del editor desde otras fuentes históricas, no texto latino conservado
Daimon (entidad intermedia, ni ángel ni demonio) — Polidoro Virgilio define a los demonios como espíritus creados por Dios y arrojados por soberbia, de cuerpo aéreo, que conocen todos los pensamientos y saben de futuro solo lo inminente o lo que ellos mismos maquinan
Necromancia (nigromancia) — Encabeza la lista de artes que el diálogo condena: los peritos en el arte mágica que se consagran a los demonios, los consultan, interrogan a los muertos y suscitan sombras